1 CR 347/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia L. Konic. Sędziowie: J. Krzyżanowski, J. Ignatowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bronisława M. przeciwko Stanisławowi M. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla województwa warszawskiego z dnia 18 listopada 1959 r.,zaskarżony wyrok jak również wyrok Sądu Powiatowego w P. z dnia 23 stycznia 1959 r. uchylił i sprawę przekazał temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneAktem nr 904 z dnia 15 czerwca 1945 r. Wanda Aniela Sz. i Anna J. sprzedały Bronisławowi M. z należących do nich dóbr I. parcelę nr 6, położoną we wsi B., o pow. 5 ha 5800 m2, przy czym w tymże akcie sprzedające ustanowiły na rzecz nabywcy i jego prawnych następców "na wieczne czasy" prawo korzystania z drogi prywatnej, biegnącej wzdłuż zachodniej granicy działki, oznaczonej na planie nrem 7, aż do szosy, z nadmienieniem, że służebność ta ulega wniesieniu do księgi wieczystej. Jednocześnie ustanowiona została na rzecz sprzedających służebność przejazdu na działce nabytej przez M.Aktem nr 4685 z dnia 15 grudnia 1951 r. wspomniane Wanda Aniela Sz. i Anna J. sprzedały Stanisławowi i Janinie małż. M. 82/100 niepodzielne części działki nr 7 z tychże dóbr I. o pow. 4 ha 3024 m2. Akt ten zawiera wzmiankę, że celem uniknięcia nieporozumień z tytułu niepodzielnego posiadania strony umawiają się, iż małż. M. będą korzystali z obszaru o pow. 3 ha 3280 m2 położonego dalej od szosy poznańskiej.Dla tej ostatniej działki, tj. oznaczonej nrem 7, założona została księga wieczysta nr 6077, przy czym tytuł własności tej nieruchomości uregulowany jest na imię Stanisława i Janiny małż. M. w 82/100 częściach, Anny J. - w 9/100 częściach, Stefana K. - w 175/10000 częściach, Krystyny Urszuli S. - w 4/100 częściach i Marianny K. - w 325/10000 częściach. W dziale III wymienionej księgi wieczystej żadnych wpisów nie ma.W kwietniu 1956 r. Bronisław M. wytoczył przeciwko Stanisławowi M. powództwo o przywrócenie zakłóconego posiadania drogi prywatnej wzdłuż zachodniej granicy działki nr 7 wyjaśniając, że z drogi tej korzystał od chwili nabycia działki nr 6 do 16.IV.1956 r., w którym to dniu pozwany drogę zaorał. Powództwo to zostało prawomocnie uwzględnione.W grudniu 1956 r. Stanisław M. wniósł przeciwko M. pozew o zakaz przejazdu wspomnianą drogą, powołując się na to, że przebiega ona przez działkę należącą do powoda, a działka ta nie jest obciążona żadną służebnością przejazdu, gdyż nie ma o tym wzmianki w księdze wieczystej ani w akcie nabycia. Sprawa ta dotychczas nie jest jeszcze ukończona.W sierpniu 1956 r. Bronisław M. wszczął sprawę niniejszą, pozywając Stanisława M. i wnosząc o usunięcie niezgodności treści księgi wieczystej działki nr 7 z dóbr I., A., oznaczonej nrem Kw 6077, oraz księgi wieczystej działki nr 6 z tychże dóbr z rzeczywistym stanem prawnym - przez nakazanie wniesienia do księgi wpisu o ustanowieniu w akcie z 15.VI.1949 r. przez sprzedające i nabywcę służebności polegających na prawie korzystania z dróg prywatnych, biegnących przez pozostałą część nieruchomości sprzedających i przez nabytą działkę.Sąd Powiatowy powództwo oddalił, wychodząc z założenia, że pozwany nie brał udziału w akcie, sporządzonym pomiędzy powodem a Sz. i J., zgodnie zaś z art. 21 pr. rzecz. (powinno być "prawa o ks. wiecz.") wpis w księdze wieczystej urządzonej na nazwisko M. może nastąpić tylko za jego zgodą, a ponieważ M. takiej zgody nie wyraził, brak jest podstaw do uwzględnienia powództwa.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 18 listopada 1959 r. rewizję wniesioną przez pełnomocnika powoda oddalił, zaznaczając m. in., że jest poza sporem, iż pozwany, nabywając działkę nr 7, nie mógł się przekonać z wykazu hipotecznego, że na działce tej ustanowiona jest służebność, oraz że złą wiarę pozwanego powinien udowodnić powód, rewizja zaś tylko ogólnikowo powołuje się na akta C 1792/56, nie wskazując, jakie dowody z tej sprawy przemawiające za przyjęciem złej wiary pozwanego nie zostały rozważone przez Sąd Powiatowy.Obydwa wymienione wyroki zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną wniesioną w dniu 30 kwietnia 1960 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Powiatowy uznał powództwo za nieuzasadnione tylko z tej przyczyny, że pozwany jako osoba, której prawo ma być dotknięte dochodzonym w niniejszym procesie wpisem, nie wyraża zgody w rozumieniu art. 21 pr. o ks. wiecz. na dokonanie tego wpisu. Stanowisko to jest wadliwe, jak bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 5 czerwca 1954 r. II CO 26/54 (OSN z 1955 r. poz. 30), zgoda na wpis, o której mowa w art. 21 pr. o ks. wiecz., jest niezbędna tylko wtedy, gdy chodzi o wpis konstytutywny, ustanowienie zaś służebności następuje solo consensu, wpis zaś tego ograniczonego prawa rzeczowego do księgi wieczystej ma znaczenie deklaratywne.Błędu tego nie popełnia w swym rozumowaniu Sąd Wojewódzki, albowiem trafnie wychodzi w swych rozważaniach z oceny, czy służebność, o której mowa, trwa nadal pomimo zbycia obciążonej nieruchomości pozwanemu, czy też w następstwie tego zbycia to ograniczone prawo rzeczowe wygasło.Jednakże Sąd Wojewódzki dochodzi do błędnego wniosku, że pozwany z mocy przepisów o rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych nabył nieruchomość wolną od obciążenia powyższym prawem.Rewizja nadzwyczajna trafnie przede wszystkim zarzuca, że Sądy obu instancji nie wyjaśniły, czy istotnie pozwany, nabywając działkę nr 7, był co do nieistnienia służebności w dobrej wierze. Sąd Powiatowy okolicznością tą w ogóle się nie zajmował, co było uzasadnione tym, że rozstrzygające znaczenie dla sprawy przywiązywał do faktu, iż pozwany sprzeciwia się wpisowi spornej służebności. W tych warunkach Sąd Wojewódzki nie mógł ograniczyć się jedynie do ogólnikowego stwierdzenia, że powód nie udowodnił złej wiary pozwanego, a to tym więcej, że fakt wygrania przez powoda sporu posesoryjnego, a więc okoliczność, że powód korzystał ze spornej drogi, mogła budzić wątpliwości co do dobrej wiary jego przeciwnika. W tych warunkach skoro Sąd Wojewódzki przywiązywał do tej okoliczności istotne znaczenie, powinien był zaskarżony wyrok uchylić i sprawę przekazać Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania z poleceniem wyjaśnienia, czy pozwany był zorientowany w miejscowych stosunkach, jak długo tam zamieszkiwał przed kupnem obciążonej służebnością działki itp.Jednakże okoliczność, czy pozwany był w dobrej wierze, nie ma, jak to trafnie wywodzi rewizja nadzwyczajna, w szczególnych okolicznościach sprawy niniejszej istotnego znaczenia, a to dlatego, że pozwany nabył nie prawo własności działki nr 7, lecz jedynie udział w tym prawie. W związku z tym wyłania się pytanie, jakie znaczenie dla dalszego istnienia służebności ma okoliczność, że udział w prawie własności nieruchomości obciążonej nabyła osoba, która nie wiedziała o tym obciążeniu.Odpowiedź na to pytanie wynika z istoty współwłasności w częściach ułamkowych w połączeniu z faktem, że służebność jest prawem, którego wykonywanie jest możliwe tylko na nieruchomości jako takiej, a więc na całym prawie własności, nie jest zaś do pomyślenia wykonywanie jej na udziale współwłaściciela. W związku z tym dopóki ustanowienie służebności jest skuteczne choćby w stosunku do jednego ze współwłaścicieli, musi być tym samym skuteczne w stosunku do pozostałych, gdyż inaczej służebność w ogóle nie mogłaby być wykonywana. Dlatego np. jeżeli właściciel, który obciążył swą nieruchomość nie ujawnioną w księdze wieczystej służebnością, przenosi na inną osobę udział w prawie własności, nie informując jej o ustanowionej służebności, to służebność nadal się utrzymuje, pomimo że nabywca działał w zaufaniu do ksiąg wieczystych. Podobnie byłoby, gdyby całą nieruchomość nabywało w charakterze właścicieli kilka osób, a tylko choćby jedna z nich wiedziała o tym obciążeniu; w tym wypadku służebność byłaby skuteczna także w stosunku do pozostałych nabywców. Rzecz oczywista, zagadnienie przedstawiałoby się inaczej, gdyby chodziło o takie ograniczone prawo rzeczowe, jak np. użytkowanie, które mogłoby być wykonywane na udziale współwłaściciela; wtedy prawo to wygasałoby w stosunku do tego współwłaściciela, którego chroniłaby rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych.Błędne są wywody pełnomocnika pozwanego, który powyższe założenia starał się zwalczyć, powołując się na przepisy o zarządzie rzeczą wspólną, a to dlatego, że w danym wypadku nie chodzi o decyzję co do podjęcia określonej czynności, lecz o skuteczność ograniczonego prawa rzeczowego, a więc o skutek wynikający z samego prawa. Pełnomocnik pozwanego nawiązuje wprawdzie do sformułowań rewizji nadzwyczajnej, która mówi o niemożności postawienia przez jednego ze współwłaścicieli skutecznego sprzeciwu przeciwko roszczeniu powoda, ale nie bierze pod uwagę, że w sformułowaniu tym chodzi o odmowę uznania powództwa w procesie, a nie o oświadczenie wywierające skutki w zakresie stanu materialnoprawnego.Pomimo powyższych wyjaśnień Sąd Najwyższy nie mógł zmienić zaskarżonego wyroku, albowiem, jak to trafnie zarzuca rewizja nadzwyczajna, powód nie pozwał wszystkich osób, które powinny brać udział jako pozwani. Sąd Powiatowy powinien był zwrócić uwagę na to, że skoro współwłaścicielami działki nr 7 w niepodzielnych (idealnych) częściach jest szereg osób, a sprawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym została wytoczona tylko przeciwko jednemu ze współwłaścicieli, to wobec zachodzącego tu współuczestnictwa koniecznego należało w myśl art. 220 § 1 i 2 k.p.c. rozprawę odroczyć i wezwać wszystkich współwłaścicieli do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanych.Uchybienie to, mające formalnie charakter proceduralny, w rzeczywistości dotyczy dziedziny prawa materialnego, chodzi tu bowiem o kwestię legitymacji biernej, która nie jest natury procesowej, lecz odnosi się do istoty sprawy (por. M. Waligórski: Proces cywilny - funkcja i struktura, s. 132, 133 i orzecz. S.N. z dnia 4 kwietnia 1957 r. w sprawie 3 CR 588/56, OSN z 1958 r. poz. 100).Dlatego też Sąd Wojewódzki w myśl art. 380 § 1 pkt 4 k.p.c. powinien był powyższe uchybienie wziąć z urzędu pod rozwagę.