1 CR 407/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski. Sędziowie: J. Kamiński, Z. Wiszniewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładów Metalowych Przemysłu Terenowego w B. przeciwko Adamowi W. i Stefanowi W. o 42.885,26 zł, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 2 kwietnia 1959 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowodowe Zakłady żądały zasądzenia od pozwanych kwoty 42.885,20 zł twierdząc, że zawarły z pozwanymi umowę z dnia 16 sierpnia 1957 r., mocą której pozwani zobowiązali się do wykonania hali magazynowo-montażowej w terminie do dnia 25 listopada 1957 r., że termin ten nie został przez pozwanych dotrzymany i roboty nie zostały w całości wykonane, wskutek czego powód poniósł szkodę przez to, że musiał wyprodukowane rzeczy przechowywać na wolnym powietrzu. Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa zarzucając, że nie zawinili opóźnienia ani niewykonania umowy. Do pozwu została załączona w odpisie umowa stron z dnia 16 sierpnia 1957 r., która w § 9 przewiduje karę umowną należną od pozwanych powodowi w razie niedotrzymania terminu i określa sposób jej obliczenia.Sąd Wojewódzki oddalił powództwo z następujących motywów. Umowa stron zastrzega karę umowną za zwłokę. Powód jednak dochodzi odszkodowania na zasadach ogólnych z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania przez pozwanych umowy. Powód mógłby dochodzić odszkodowania na zasadach ogólnych tylko wówczas, gdyby się zrzekł odszkodowania umownego (art. 84 § 2 k.z.). Skoro tego nie uczynił, jest uprawniony jedynie do żądania odszkodowania umownego bądź kosztów wykonania zastępczego. Ponieważ zaś wysokość roszczenia została określona umową, nie ma zastosowania w niniejszej sprawie przepis art. 329 § 2 k.p.c., lecz § 1 tegoż artykułu, a więc sąd nie ma prawa wyrokować co do rzeczy, która nie jest przedmiotem żądania. Sąd Wojewódzki z tej przyczyny uznał, że powództwo ulega oddaleniu "bez potrzeby merytorycznego rozpoznania sprawy".Wyżej streszczony wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżyły powodowe Zakłady rewizją, którą Sąd Najwyższy uznał za całkowicie uzasadnioną z następujących motywów: Sąd Wojewódzki oddalił powództwo uznając, że to, co twierdzi powód, wystarcza do oddalenia powództwa, że zatem same twierdzenia pozwu uzasadniają oddalenie powództwa. Pogląd ten jest jednak mylny.Strona powodowa ma obowiązek określić swe żądania i przytoczyć okoliczności faktyczne, uzasadniające te żądania (art. 200 § 1 k.p.c.). W niniejszej sprawie powód uczynił zadość temu wymaganiu w ten sposób, że żądał zasądzenia wymienionej wyżej na wstępie kwoty i podał, że zawarł z pozwanymi umowę tej treści, jak wynika to z załączonego do pozwu (a tym samym stanowiącego składnik samego pozwu) odpisu owej umowy, oraz że pozwani nie świadczyli w umówionym terminie i że powód poniósł wskutek tego szkodę. Podstawowym elementem podstawy faktycznej powództwa jest więc twierdzenie, że pozwani nie wykonali w terminie świadczenia, do którego zobowiązała ich zawarta z powodem umowa.Dokonanie właściwej subsumcji jest rzeczą sądu. Jest wiać dla toku i wyniku procesu zupełnie obojętne, jaką kwalifikację prawną dała ewentualnie strona powodowa swemu roszczeniu oraz przez jaki tok myśli uzasadnia jego istnienie i wysokość. Niezależnie bowiem od poglądów strony powodowej żądającej zasądzenia świadczenia, sąd stwierdza, czy przytoczona (a następnie ewentualnie ustalona przez sąd) podstawa faktyczna powództwa uzasadnia zasądzenie świadczenia i w jakiej wysokości. W niniejszej zatem sprawie było rzeczą sądu stwierdzić, czy - jeżeli strony rzeczywiście zawarły wymienioną w pozwie umowę - pozwani jej nie wykonali w terminie, a jeżeli nie wykonali, to czy powodowi przysługuje roszczenie z powodu tego niewykonania. O tym zaś, czy i jakie przysługuje powodowi roszczenie z przytoczonej podstawy faktycznej, decydowałaby przede wszystkim umowa stron, jeżeli rzeczywiście została zawarta.Jeżeli więc podstawą faktyczną pozwu w niniejszej sprawie jest fakt zawarcia i treść umowy z dnia 16 sierpnia 1957 r., a więc m. i. fakt umówienia terminu dnia 25 listopada 1957 r. i fakt umówienia odszkodowania umownego (kary umownej), to - jak to wynika z art. 84 § 1 k.z. - powód może żądać odszkodowania umownego bez potrzeby twierdzenia i wykazania, że poniósł szkodę. Wadliwy jest więc pogląd zaskarżonego wyroku, że okoliczność, iż powód nie zrzekł się odszkodowania umownego (art. 84 § 2 k.z.), czyni powództwo bezzasadnym. Przede wszystkim nie wiadomo, czy żądana w pozwie kwota jest wyższa od odszkodowania umownego, którego zasady obliczenia określiły strony w § 9 umowy. Jeżeliby się okazało, że żądana w pozwie kwota jest wyższa od odszkodowania umownego (czego bez dokładnych danych stwierdzić w obecnym stanie sprawy niepodobna), a strona powodowa nie zrzekła się odszkodowania umownego, to przepis art. 84 § 2 k.z. stałby na przeszkodzie zasądzeniu tej kwoty, jaka przewyższa odszkodowanie umowne. Natomiast przepis ten nie przeciwstawiałby się zasądzeniu kwoty odpowiadającej odszkodowaniu umownemu (art. 84 § 1 k.z.), skoro odszkodowanie umowne jest niezależne od istnienia szkody.Zawarte w zaskarżonym wyroku uzasadnienie oddalenia powództwa sprowadza się w gruncie rzeczy do poglądu, że mogłoby ono być uwzględnione, gdyby powód nie twierdził, że poniósł taką a taką szkodę. Wówczas bowiem nie powstałoby zagadnienie, że nie zrzekł się odszkodowania umownego, a Sąd Wojewódzki obliczyłby i zasądził odszkodowanie umowne, jako niezależne od tego, czy szkoda powstała. Jeżeli jednak stronie powodowej, żądającej odszkodowania za niewykonanie umowy w umówionym terminie, należy się odszkodowanie umowne niezależnie od istnienia szkody, to powództwo nie może ulec oddaleniu dlatego, że strona powodowa twierdzi, iż szkodę poniosła, i podaje, ile ona wynosi. W najgorszym dla powoda razie twierdzenie to stanowi superfluum; nigdy zaś nie stanowi okoliczności przeczącej istnieniu roszczenia wynikającego z niedochodzenia terminu wykonania umowy. A zatem w niniejszej sprawie wadliwy jest pogląd, że już same twierdzenia pozwu wykazują nieistnienie tegoż roszczenia.Jeżeliby się okazało, że powód nie zrzekł się roszczenia o odszkodowanie umowne, a żądana w pozwie kwota jest niższa niż należne powodowi odszkodowanie umowne wynikające z § 9 umowy stron, to wbrew poglądowi zaskarżonego wyroku przepis art. 329 § 1 k.p.c. nie przeciwstawiałby się zasądzeniu kwoty wyższej, niż podana w żądaniu pozwu. Nie jest bowiem trafny pogląd Sądu Wojewódzkiego, jakoby w niniejszej sprawie dlatego obowiązywała zasada ne eat iudex ultra petita partium (art. 329 § 1 k.p.c.), że wysokość roszczeń została określona umową (pkt 1 § 2 tegoż artykułu).Punkt 1 § 2 art. 329 k.p.c. głosi, że zasada ne eat iudex nie ma zastosowania, gdy powodem jest podmiot arbitrażowy, a "wysokość roszczeń nie została określona umową lub przepisami szczególnymi". Nie wynika stąd jednak, jakoby zasada ne eat iudex obowiązywać miała w sprawach z powództwa podmiotów arbitrażowych, gdy przedmiotem procesu jest roszczenie, którego wysokość została ustalona umową lub przepisami szczególnymi. Słowa: "a wysokość roszczeń nie została określona umową lub przepisami szczególnymi" należy rozumieć nie jako wprowadzenie wyjątku od wyjątku (tj. jako wyjątku od wyłączenia zasady ne eat iudex, czyli jako utrzymanie tej zasady), lecz jako wypowiedzenie tej - oczywistej zresztą - myśli, że sąd nie może zasądzić więcej, niż to wynika z umowy lub przepisów szczególnych. Ograniczenie to jest w gruncie rzeczy bezprzedmiotowe, gdyż sąd nie może nigdy zasądzić więcej niż się powodowi należy, ani coś innego, niż mu się należy. Kwestia zaś, co i ile się należy, jest już kwestią materialnoprawną. Nie można natomiast rozumieć przepisu art. 329 § 2 pkt 1 k.p.c. w ten sposób, że jeżeli przez przedmiot arbitrażowy dochodzone jest roszczenie, którego wysokość jest określona umową, to sąd nie może roszczenia tego zasądzić w pełnej wysokości, gdy pozew żąda tylko części. Byłoby to rażącą niekonsekwencją ustawy, gdyby wyłączenie zasady ne eat iudex co do roszczeń podmiotów arbitrażowych nie obejmowało tych roszczeń, których wysokość ustala umowa lub przepis szczególny.Okoliczność zatem, że powód nie zrzekł się odszkodowania umownego, miałaby tę tylko konsekwencję, że czyniłaby bezprzedmiotowym ustalenie faktu i wysokości szkody (art. 84 § 1 k.z.). Nie mogłoby natomiast w żadnym razie prowadzić do wniosku, że skoro powód nie zrzekł się odszkodowania umownego, to z podstawy faktycznej powództwa nie wynika dla powoda żadne w ogóle roszczenie. A ponieważ taki był wniosek zaskarżonego wyroku, przeto podlega on uchyleniu z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania.