1 CR 516/55

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Marowski (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, T. Byliński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Czesława i Anieli K. przeciwko Annie J. i Marianowi W. o zwolnienie spod egzekucji, po rozpoznaniu rewizji powodów i interwenientki ubocznej Henryki W. od wyroku Sądu Powiatowego w Lublinie z dnia 26 kwietnia 1954 r.,zaskarżony wyrok w części oddalającej żądanie zwolnienia spod egzekucji, prowadzonej przeciw pozwanemu Marianowi W., jałówki i wieprzka uchylił i sprawę przekazał w powyższym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Lublinie, w pozostałej części rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowodowie żądali zwolnienia od egzekucji, prowadzonej przeciwko pozwanemu Marianowi W., krowy czarno-graniastej, krowy czarnej, jałówki i wieprzka, twierdząc, że przedmioty te nabyli na własność od pozwanego Mariana W. i jego żony Henryki, przy czym krowa czarno-graniasta, jałówka i wieprzek stanowiły przedmiot własności osobistej tejże Henryki W. i nie wchodziły do wspólnego majątku małżonków.Sąd Powiatowy zwolnił od egzekucji krowę czarno-graniastą, oddalając resztę powództwa. Na skutek rewizji powodów i występującej po ich stronie w charakterze interwenientki ubocznej Henryki W. Sąd Wojewódzki w Lublinie przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne:"Czy przychówek pochodzący od zwierzęcia domowego będącego własnością jednego z małżonków wchodzi w skład majątku wspólnego obojga małżonków, jeśli został on uzyskany w czasie trwania małżeństwa?".Sąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do własnego rozpoznania (...), oddalił rewizję powodów w części dotyczącej zwolnienia od egzekucji czarnej krowy.Jeśli zaś chodzi o jałówkę i wieprzka, to ocena, czy wchodzą one w skład wspólnego majątku małżonków W., nie jest możliwa wobec braku istotnych ustaleń faktycznych w wyroku pierwszej instancji. "Ustalenie" Sądu, że wymienione zwierzęta stanowią dorobek małżonków W., nie jest ustaleniem faktycznym, lecz oceną, której brak podstawy faktycznej. Z tego względu zaskarżony wyrok podlega uchyleniu w części dotyczącej jałówki i wieprzka.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy mieć na względzie, co następuje:Ustawa, określając w art. 21 § 1 kod. rodz., co wchodzi w skład wspólnego majątku małżonków, stanowi w tym artykule, że nie wszystkie nabytki małżonka wchodzą do wspólności, lecz tylko te, które stanowią dorobek małżonka. Brak jednak w ustawie wyraźnego określenia, co należy uważać za dorobek. W szczególności nie daje tego określenia przepis art. 21 § 2 kod. rodz. Przepis ten nie mówi o tym, co nie jest dorobkiem, lecz tylko o tym, co nie wchodzi do wspólności. Wymienione są w nim przedmioty, które według każdego możliwego rozumienia § 1 mogłyby być uważane za dorobek, jak przedmioty osobistego użytku lub przedmioty potrzebne do wykonywania zawodu, nabyte z zarobionych pieniędzy. Dlatego przepisu § 2 nie można rozumieć z domyślnym: "jako nie stanowiące dorobku", ale tylko z domyślnym: "bez względu na to, czy stanowią dorobek" lub "chociaż stanowią dorobek". Przyjęcie ostatniej wersji może przyczyniłoby się do wyjaśnienia, co należy uważać za dorobek, jednakowoż brak w tekście § 2 wystarczających podstaw, żeby tak rozumieć domyślne zdanie.Skoro w ten sposób ustawa nie daje ustawowego określenia wyrażenia "dorobek", należy wziąć pod uwagę znaczenia przypisywane temu wyrażeniu w języku codziennym, praktyce sądowej i literaturze prawniczej. Otóż w języku codziennym zazwyczaj nie utożsamia się dorobku ani z każdym nabytkiem, ani z zarobkiem. Zarówno do użycia czasownika "dorobić się", jak i rzeczownika "dorobek" wymaga się istnienia na trwałe jakiegoś mienia. Jest w tym wyrażeniu także moment przeciwstawienia dziedziczeniu, nie dotyczy to natomiast darowizny wynagradzającej.Praktyka sądowa na terenie mocy obowiązującej kodeksu cywilnego z 1825 r. i literatura dotycząca tego kodeksu nadawała terminowi "dorobek" znaczenie mniej więcej takie jak w języku potocznym. Tego samego terminu użyto jednak w naszej literaturze prawniczej przy tłumaczeniu z oryginału kodeksu cywilnego z 1896 r. terminu "Errungenschaftsgemeinschaft" na wspólność dorobku i przy omawianiu tej instytucji prawnej, chociaż według przepisów § 1519 i kod. cyw. z 1896 r. w ustroju wspólności nabytków (jakby poprawnie należało przetłumaczyć) do majątku wspólnego wchodziły wszystkie nabytki obojga małżonków, nie wyłączając nabytków z wynagrodzenia za pracę obojga małżonków i z wyłączeniem tylko nabytków ze spadku, darowizny lub stanowiących surogację.Wobec niezdefiniowania "dorobku" w art. 21 kod. rodz. należy ustalić, które z powyższych znaczeń wyrażenia "dorobek" należy zastosować (jakiekolwiek inne znaczenie nie wchodzi w grę, zazwyczaj bowiem ustawa, nadając jakiemuś wyrażeniu nowe znaczenie, dotychczas mu nie nadawane, definiuje je).Znaczenie, jakie nadawano wyrażeniu "dorobek" w literaturze prawniczej w związku z przepisami kod. cyw. z 1896 r., nie może wchodzić w grę. Jeżeliby bowiem - tak jak w kod. cyw. z 1896 r. - do dorobku wchodziły wszystkie nabytki z wyjątkiem wymienionych w § 2 art. 21 kod. rodz., to wyrazy "i stanowiące jego dorobek" byłyby nie tylko niepotrzebne, ale wprowadzające nawet w błąd. Przypisywanie zaś im znaczenia tylko takiego, że znaczą one: "nie mające charakteru surogacji", nie ma oparcia w tekście i byłoby zupełnie dowolne. Na niemożliwość przypisania wyrażeniu "dorobek" omawianego znaczenia wskazuje również przepis art. 18 kod. rodz. Jeśliby wszystkie nabytki małżonków, w szczególności otrzymane jako wynagrodzenie za pracę, wchodziły do wspólnego majątku małżonków, przepis ten powinien stanowić, że potrzeby rodziny zaspokaja się z majątku wspólnego, tak jak to przewidywał § 1529 k.c. z 1896 r. i art. 16 pkt 3 projektu Komisji Kodyfikacyjnej z 1934 r. Niewątpliwie świadome odmienne sformułowanie tekstu art. 18 kod. rodz. oznacza odmienne określenie znaczenia wyrażenia "dorobek" użytego w art. 21 kod. rodz.Odrzucenie jednego ze znaczeń wyrazu "dorobek", jaki miał on w literaturze prawniczej, nakazuje przyjąć drugie znaczenie, mianowicie znaczenie odpowiadające językowi potocznemu i językowi literatury oraz praktyki prawniczej na terenie mocy obowiązującej kodeksu cywilnego z 1825 r. W szczególności należy uznać, że "dorobek" małżonka to nabyte przez niego przedmioty majątkowe, które pozostają w jego majątku po pokryciu bieżących wydatków konsumpcyjnych, jak również te, które jako niezużywalne ze swego przeznaczenia nie nadają się do bieżącej konsumpcji. Bez względu na to, czy stanowią dorobek, nie wchodzą do majątku wspólnego przedmioty majątkowe określone w art. 21 § 2 kod. rodz. Niewątpliwie, w braku przepisu ustawy wyraźnie określającego, co stanowi dorobek małżonka, niejednokrotnie ocena, czy poszczególny przedmiot majątkowy wchodzi w skład dorobku małżonka, może nastręczać trudności. Okoliczność ta jednak nie może powodować utożsamienia nabytków z dorobkiem.Powyższe rozumienie ustroju ustawowego sprawia, że w rodzinie pracowniczej stosunkowo łatwe będzie stosowanie odnośnych przepisów ustawy. Małżonkowie dysponują wyłącznie własnymi dochodami, co jednak nie przeszkadza im, jak to zwykle bywa, umówić się, że jeden z nich (żona) będzie zarządzać dochodami z pracy obojga małżonków. To co ze swych dochodów potrafi on zaoszczędzić na przedmioty użytku trwałego, jak urządzenie domowe, samochód osobowy czy dom jednorodzinny, będzie wspólne. W razie sporów pomiędzy małżonkami, każdy z nich dysponuje swoim dochodem, a w razie potrzeby sąd z mocy art. 14 post. rodz. nakaże wypłacanie wynagrodzenia za pracę jednego małżonka w całości lub w części drugiemu małżonkowi. Przy stosowaniu powyższych zasad w rodzinie chłopskiej należy mieć na względzie, że dochód z gruntu nie będącego wspólnym majątkiem małżonków jest dochodem osiąganym przez małżonka osobiście (art. 23 § 2 kod. rodz.), wobec czego dopiero zaoszczędzona pozostałość tego dochodu wejdzie jako dorobek do majątku wspólnego. Dalej należy mieć na względzie, że z zebranych plonów część przeznaczona na karmienie inwentarza, na nasienie czy sadzeniaki, jak również część przeznaczona na dostawy obowiązkowe nie może być w ogóle uważana za dochód. Tak samo nie będzie dochodem ta część plonów, która jest przeznaczona na sprzedaż w celu zakupu nasion lub nawozu oraz na zapłacenie podatków. Reszta plonów może być uważana za dochód, nie wchodzi jednak do dorobku, jeżeli przeznaczona jest do własnej konsumpcji lub na sprzedaż w celu zakupienia artykułów konsumpcyjnych. Właściwie dopiero zrealizowanie plonów i użycie gotówki na cele inne, jak koszty uprawy gruntu i konsumpcja osobista, pozwala uznać za dorobek czy to gotówkę zaoszczędzoną, czy to nabyty za nią przedmiot majątkowy. Do majątku wspólnego wejdzie w szczególności także dokupiona sztuka bydła czy narzędzie gospodarcze, chyba że brak wzrostu majątku (np. nową sztukę bydła kupiono, by zastąpić nią starą sztukę oddaną na dostawy mięsa; nowe narzędzie czy maszynę kupiono w miejsce zużytych lub skradzionych). Podobnie należy ocenić wypadki związane z hodowlą zwierząt. Prosię kupione przez właściciela gruntu i hodowane w gospodarstwie rolnym w celu dostarczenia go po wytuczeniu na dostawy obowiązkowe nie jest ani dochodem, ani dorobkiem. Jeżeli kupił je właściciel gruntu w celu hodowania na cele konsumpcyjne własne i swej rodziny, to mięso uzyskane z niego może być uważane za dochód właściciela, lecz z reguły nie będzie jeszcze stanowić dorobku. Cielę zabite dla celów konsumpcyjnych będzie dochodem właściciela, a nie dorobkiem. Natomiast cielę przychowywane będzie dorobkiem swego właściciela, chyba że przychowuje się cielę nie w celu powiększenia inwentarza, lecz w celu zastąpienia sztuki padłej lub sprzedanej. W tym ostatnim wypadku suma uzyskana za sztukę sprzedaną lub to, co za nią kupiono, mogłoby być dorobkiem.Brak szczegółowych ustaleń faktycznych w sprawie nie pozwala na dokładniejsze wskazówki. Należy jednak mieć na uwadze, że materiał sprawy nie wyłącza możliwości, iż poprzedniczka powodów, Henryka W., nie była właścicielką gruntu. W takim wypadku hodowane przez nią zwierzęta nie byłyby związane z jej gospodarstwem rolnym. Przychowywane przez nią cielę pochodzące z jej własnej krowy w każdym razie należałoby uznać za dorobek. Wieprzka również należałoby uznać za dorobek, chyba że Henryka W. otrzymała prosię tytułem darowizny. Przychowywanie bowiem tucznika przez nierolnika mieści w sobie element oszczędności.Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.