1 CR 566/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross. Sędziowie: Z. Masłowski, J. Krzyżanowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mariana R. przeciwko Bronisławie Ch. i innym o wydanie spadku, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Kolnie z dnia 27 marca 1961 roku,oddalił rewizję.Uzasadnienie faktyczneW sprawie NS II 2/53 Sądu Powiatowego w Kolnie, Władysława R. (za którą, jako niepiśmienną, podpisywał Marian R. - syn), działając na podstawie pełnomocnictwa ogólnego męża swego, Antoniego R., przebywającego w Montevideo (Urugwaj), wniosła w jego imieniu o podział spadku po jego ojcu, Stanisławie R. Pełnomocnictwo wystawione było 17.IV.1936 r.Prawomocnym postanowieniem z dnia 9.XII.1954 r. Sąd Powiatowy w Kolnie dokonał podziału spadku po Stanisławie R., przyznając Antoniemu R. spłatę jego działu spadkowego.Wniosek o rewizję nadzwyczajną od tego postanowienia złożony przez Mariana R. został załatwiony przez Ministra Sprawiedliwości odmownie.Syn Antoniego i Władysławy małżonków R., Marian R., po uprawomocnieniu się orzeczenia w sprawie działowej, wystąpił w 1957 r. łącznie z matką do Sądu Powiatowego w Kolnie o uznanie ojca Antoniego R., ur. 28.XI.1907 r., za zmarłego na tej podstawie, że ojciec po wyjeździe do Urugwaju, od 1935 r. nie daje o sobie żadnej wiadomości. Prawomocnym postanowieniem z 6.II.1958 r. Sąd Powiatowy w Łomży uznał Antoniego R. za zmarłego, ustalając datę jego zgonu na dzień 1.I.1946 r., a więc na okres przypadający przed wydaniem postanowienia działowego w sprawie NS II 2/53.Po stwierdzeniu w dniu 19.VI.1958 r. przez Sąd Powiatowy w Łomży praw spadkowych po Antonim R. na rzecz jego syna, Mariana R., tenże Marian R. w dniu 17.II.1959 roku wystąpił do Sądu Powiatowego w Łomży o wznowienie postępowania działowego w sprawie NS II 2/53 na tej podstawie, że wobec śmierci ojca w 1946 r. powinien był brać udział w tym postępowaniu oraz że został pozbawiony możności działań, gdyż wówczas nie miał dokumentów legitymujących go jako spadkobiercę. Skarga o wznowienie postępowania została przez Sąd Powiatowy w Łomży w dniu 27.II.1959 r. odrzucona, a zażalenie Mariana R. na powyższe postanowienie zostało oddalone przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku w dniu 29.IV.1959 r.W tym stanie rzeczy Marian R. wystąpił w dniu 30.VI.1960 r. w niniejszej sprawie z procesem przeciwko uczestnikom postępowania działowego w sprawie NS II 2/53 oraz przeciwko matce o wydanie mu w naturze jego udziału spadkowego po Stanisławie R. Twierdził on w pozwie, że matka jego, Władysława R., nie miała prawa występować o dział spadku w sprawie NS II 2/53, wobec bowiem wcześniejszej śmierci jej mocodawcy, Antoniego R., pełnomocnictwo na jej rzecz wygasło, przez rozpoznanie zaś sprawy działowej bez udziału powoda jako jedynego spadkobiercy Antoniego R. zostały naruszone jego prawa, których obecnie dochodzi w postępowaniu spornym na zasadzie art. 44 k.p.n.Sąd Powiatowy w Kolnie wyrokiem z dnia 27.III.1961 r. powództwo Mariana R. oddalił, wyrażając nie motywowany bliżej pogląd, że w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 44 k.p.n., gdyż Antoni R. był w postępowaniu działowym należycie reprezentowany przez swoją żonę, Władysławę R.W rewizji od powyższego wyroku powód zwalcza pogląd Sądu Powiatowego, przytaczając jak w pozwie, że był pozbawiony możności dochodzenia swoich praw w postępowaniu działowym, w którym - wobec wcześniejszej śmierci ojca - powinien był brać udział, co uzasadnia jego roszczenie z mocy art. 44 k.p.n.Przy rozpoznaniu rewizji Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się następujące wątpliwości prawne, o rozstrzygnięcie których w trybie art. 388 § 1 k.p.c. zwrócił się do Sądu Najwyższego:"1. Czy zapadłe - po uprawomocnieniu się postanowienia o podziale spadku - orzeczenie uznające za zmarłego wnioskodawcę ze sprawy działowej i ustalające chwilę jego zgonu na okres przypadający przed datą wydania postanowienia działowego uzasadnia dochodzenie przez nie biorących udziału w postępowaniu działowym spadkobierców zmarłego wnioskodawcy realizacji swych praw spadkowych w drodze powództwa z art. 44 k.p.n.?2. Czy pełnomocnictwo do zarządu udziałem spadkowym i wytaczanie wszelkich spraw sądowych ze spadkiem związanych jest pełnomocnictwem nie gasnącym z chwilą śmierci wnioskodawcy, jeśli w treści pełnomocnictwa nie zamieszczono klauzuli zastrzegającej trwanie pełnomocnictwa mimo śmierci wnioskodawcy?3. Czy art. 93 p.o.p.c. odnosi się również do skuteczności czynności procesowych zdziałanych przez pełnomocnika po wygaśnięciu pełnomocnictwa na skutek śmierci mocodawcy?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:Wobec równorzędności dróg postępowania niespornego i postępowania spornego w świetle przepisów kodeksu postępowania niespornego (art. 43) jest zasadą, że nie można w drodze postępowania spornego żądać zmiany stosunku prawnego ustalonego w postępowaniu niespornym, jeśli ustawa (np. art. 70 pr. spadk.) nie stanowi inaczej.Przepis art. 44 k.p.n. nie wprowadza żadnego wyjątku od tej zasady, w związku z czym w powództwie opartym na tym przepisie nie można żądać zmiany lub uchylenia ustalonego w postępowaniu niespornym stosunku prawnego. Jedynie przy utrzymaniu w mocy prawomocnego orzeczenia wydanego w postępowaniu niespornym osoba, która nie uczestniczyła w tym postępowaniu, może dochodzić swych praw, jeśli zostały one naruszone postanowieniem (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego C 593/52 - OSN z 1954 r., poz. 53). Chodzi w tym wypadku o wyrównanie uszczerbku powstałego w aferze materialnoprawnej osoby zainteresowanej - na skutek pominięcia jej w postępowaniu niespornym. Osobą, która w rozumieniu art. 44 k.p.n. nie uczestniczyła w postępowaniu niespornym, jest ten, kto będąc zainteresowanym w rozstrzygnięciu, nie został przez sąd, wbrew art. 13 § 2 k.p.n., wezwany do udziału w sprawie.Nie jest natomiast w żadnym wypadku taką osobą dochodzący po zakończeniu postępowania - prawem następstwa - sukcesor uczestnika postępowania niespornego, i to nawet wówczas, gdy kwestia zastępstwa tego uczestnika mogłaby budzić wątpliwości.Kwestia bowiem, czy uczestnik postępowania niespornego (w konkretnej sprawie Antoni R.) był dobrze zastąpiony w postępowaniu działowym, jest całkowicie zamknięta. Postanowienie działowe, normujące stan prawny pomiędzy uczestnikami jest prawomocne i ma skutki prawomocnego orzeczenia; wyłącza to dopuszczalność badania jego trafności w innym trybie niż w trybie wznowienia postępowania lub rewizji nadzwyczajnej, o co - jak wynika z akt sprawy - powód Marian R. zabiegał ze skutkiem negatywnym.Interesujące teoretycznie i sporne w nauce zagadnienie, czy orzeczenie o uznaniu za zmarłego ma charakter deklaratywny czy też konstytutywny (zaznaczyć ubocznie wypada, że za konstytutywnością tego orzeczenia wypowiedzieli się ostatnio - prócz prof. A. Szpunara - również prof. A. Wolter w "Prawie cywilnym", s. 146 i E. Wengerek w pracy zbiorowej "Postępowanie niesporne", wyd. 1962, s. 104), jest w niniejszej sprawie o tyle bezprzedmiotowe, że twierdzenie powoda, jakoby powinien on był brać udział w postępowaniu działowym i że pominięcie jego osoby w tym postępowaniu narusza jego prawa, jest w ustalonym stanie faktycznym bezzasadne. Niezależnie bowiem od tego, jaki charakter należałoby przypisać orzeczeniu o uznaniu za zmarłego Antoniego R., jest rzeczą oczywistą, że przed uprawomocnieniem się tego postanowienia, a więc tym bardziej przed zakończeniem postępowania działowego (co nastąpiło w 1955 r.), udział w nim powoda jako sukcesora Antoniego R. nie mógł mieć miejsca. W toku bowiem tego postępowania i przed prawomocnością postanowienia o uznanie za zmarłego Antoniego R. domniemanie jego śmierci z art. 23 p.o.p.c. (ze skutkami prawnymi śmierci rzeczywistej) jeszcze nie było stwierdzone, tym samym więc i realizacja ewentualnych praw spadkowych powoda w postępowaniu działowym nie mogła mieć miejsca.W związku z wątpliwością poruszoną w pytaniu trzecim postanowienia Sądu Wojewódzkiego należy podkreślić, że zagadnienie zakresu i skuteczności czynności pełnomocnika w postępowaniu niespornym należy z mocy art. 4 k.p.n. rozważyć przede wszystkim na tle przepisów kodeksu postępowania cywilnego.Stosownie do art. 85 k.p.c. zakres, czas trwania i skutki pełnomocnictwa obejmującego szerszy zakres niż przewidziany dla pełnomocnictwa procesowego należy oceniać według treści pełnomocnictwa oraz przepisów prawa cywilnego. Skoro w niniejszej sprawie chodzi właśnie o tego rodzaju pełnomocnictwo, to zastosowanie art. 93 przep. og. pr. cyw. do oceny skuteczności czynności procesowych pełnomocnika nie mogłoby budzić wątpliwości.Jak wynika z treści pozwu i rewizji, powód Marian R., legitymując się stwierdzeniem praw do spadku po Antonim R. z dnia 19.VI.1958 r., żąda przyznania mu i nakazania pozwanym wydania w naturze udziału spadkowego po dziadku, Stanisławie R., uzasadniając swoje roszczenie twierdzeniem, że przez pozbawienie go możności udziału w postępowaniu działowym, zakończonym postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z 13.X.1955 r., zostały naruszone jego prawa.W świetle przytoczonych wyżej rozważań roszczenie powoda trafnie w ostatecznym wyniku zostało ocenione przez Sąd Powiatowy (pomimo oczywiście niewystarczającego uzasadnienia) jako nie podlegające uwzględnieniu. Powód bowiem jako sukcesor po uczestniku postępowania działowego nie jest osobą, która "nie uczestniczyła w postępowaniu niespornym" w rozumieniu art. 44 k.p.n., samo zaś żądanie pozwu zmierza w istocie do niedopuszczalnej zmiany stosunku prawnego ustalonego w postępowaniu niespornym i do uzyskania, wbrew treści postanowienia działowego, nie przyznanej tym postanowieniem ojcu powoda spłaty pieniężnej, lecz udziału w naturze. Nadmienić należy, że wobec sprzeciwu powoda i jego matki co do podjęcia przyznanych jego ojcu spłat pieniężnych uczestnik postępowania działowego, pozwany Aleksander R., uzyskał już w 1957 r. postanowienie Sądu Powiatowego w Kolnie, zezwalające na złożenie przypadającej od niego sumy do depozytu sądowego.Skoro w ostatecznym wyniku rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd Powiatowy w Kolnie odpowiada prawu, a zarzuty rewizji powoda nie mogły być uznane za słuszne, należało z mocy art. 383 k.p.c. orzec jak w sentencji, zasądzając od powoda na rzecz pozwanych - zgodnie z ich żądaniem - koszty postępowania rewizyjnego (art. 100 k.p.c.).