1 CR 938/56

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Eleonory B. przeciwko Izabeli R. o 419.120 zł dawnych, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej ministra Sprawiedliwości wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 25 kwietnia 1956 r., zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 25 kwietnia 1956 r. uchylił oraz wyrok Sądu Powiatowego dla m.st. Warszawy z dnia 23 grudnia 1955 r. zmienił w ten sposób, że nie naruszając części umarzającej postępowania i oddalającej powództwo: oddalił powództwo także w pozostałej części.Uzasadnienie faktycznePowódka posiadała we wsi G., gminy P., gospodarstwo rolne o obszarze 11,70 ha, otrzymane w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.Protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia 25 stycznia 1949 r., załączonym w odpisach, pozwana przejęła powyższe gospodarstwo od powódki. Protokół sporządzony został przez komisję, działającą na podstawie polecenia Urzędu Wojewódzkiego Warszawskiego. Komisja zwołana została w celu przekazania gospodarstwa pozwanej na skutek zrzeczenia się tego gospodarstwa przez powódkę. W protokole zdawczo-odbiorczym podpisanym także przez obie strony pozwana zobowiązała się zapłacić powódce 489.120 zł dawnych, w tym 200.000 zł "w zamian za przekazanie gospodarstwa w myśl niniejszego protokołu tytułem ekwiwalentu za opiekę." Dalsza kwota 189.120 zł stanowiła odpowiednik oszacowanych w protokole zapasów płodów rolnych, a wreszcie kwota 100.000 zł stanowić miała równowartość jednej krowy i trzech prosiaków, przejętych przez pozwaną. Przyjęte w protokole zobowiązania pozwana miała wykonać drogą przejęcia długów powódki z tytułu pożyczek i podatków w wysokości 405.000 zł, a resztę w kwocie 84.120 zł wpłacić wprost do rąk powódki.W oparciu o treść przytoczonych dokumentów i z powołaniem się na to, że zobowiązanie pozwanej miało stanowić ekwiwalent za poczynione przez powódkę nakłady na należyte zagospodarowanie przekazanego obiektu i za przejęte przez pozwaną przedmioty - powódka domagała się zasądzenia na jej rzecz, od pozwanej sumy 419.120 zł, wyjaśniając w pozwie, że na poczet swego zobowiązania pozwana, uiściła tylko kwotę 70.000 zł.Pozwana wniosła o oddalenie powództwa broniąc się w toku postępowania zarzutem, że wprowadzona została w błąd, bowiem już w momencie podpisywania protokołu zdawczo-odbiorczego powódka wiedziała, że właściciel gospodarstwa został zrehabilitowany i stara się o zwrot majątku. Ponadto pozwana zarzucała, że gospodarstwo znajdowało się w stanie wyniszczenia a wreszcie, że zastrzeżona na rzecz powódki sumą stanowi niedopuszczalne odstępne.Pierwszym wyrokiem w sprawie niniejszej, wydanym dnia 31 sierpnia 1950 r., Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził na rzecz powódki 405.000 zł, umorzył postępowanie odnośnie kwoty 10.000 zł po ograniczeniu powództwa w tej części i po ustaleniu, że niezależnie od kwot 70.000 zł i 10.000 zł pozwana uiściła powódce także kwotę 4.000 zł, roszczenie o tę kwotę oddalił.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 14 lutego 1951 r. oddalił rewizję pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego i zasądzoną wyrokiem Sądu pierwszej instancji sumę przeliczył w stosunku 100:3.Oba powyższe wyroki zostały uchylone przez Sąd Najwyższy na skutek rewizji nadzwyczajnej ministra Sprawiedliwości.Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy dla m.st. Warszawy wyrokiem z dnia 14 czerwca 1954 r. zasądził na rzecz powódki tylko kwotę 480 zł, a resztą powództwa oddalił. Zasądzona tym wyrokiem kwota stanowi resztę wartości krowy i trzech prosiaków. Na rachunek należności za ten inwentarz żywy powódka otrzymała już poprzednio 84.000 zł dawnych a reszta w kwocie 16.000 zł dawnych daje po przeliczeniu kwotę zasądzoną omawianym wyrokiem przez Sąd Powiatowy.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 14 września 1955 r. uwzględnił rewizję powódki od wyroku Sądu Powiatowego i zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu uchylił przekazując sprawę do pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.Sąd Powiatowy dla m.st. Warszawy wyrokiem z dnia 23 grudnia 1955 r. II 1 C 5510/55 zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 9.251,58 zł, postępowanie co do kwoty 807,34 zł umorzył a resztę powództwa oddalił i orzekł o kosztach procesu.Przedmiotem rozpoznania przez Sąd Powiatowy i rozstrzygnięcia wyrokiem z dnia 23 grudnia 1955 r. była licząc wedle dawnego systemu pieniężnego suma 389.120 zł. Do chwili wydania tego wyroku rozstrzygnięte już było roszczenie o 16.000 zł dawnych, tj. 480 zł obiegowych, zasądzonych prawomocnie wyrokiem Sądu Powiatowego z dnia 18 czerwca 1954 r. oraz zostało prawomocnie oddalone roszczenie o 4.000 zł dawnych i prawomocnie umorzono postępowanie co do 10.000 zł dawnych.Sąd Powiatowy w wyroku z dnia 23 grudnia 1955 r. przyjął za podstawę rozstrzygnięcia umowę zawartą między stronami, wynikającą z treści protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia 25 stycznia 1949 r. Zdaniem Sądu Powiatowego zastrzeżona na rzecz powódki suma nie stanowi odstępnego, które wedle przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (art. 13) byłoby niedopuszczalne.Protokołem z dnia 10 września 1949 r. komisja powołana przez Urząd Wojewódzki przeprowadziła rozliczenie między powódką jako użytkowniczką przedmiotowego gospodarstwa a Państwowym Funduszem Ziemi. W rozliczeniu tym, przeprowadzonym wedle stanu ustalonego w protokole zdawczo-odbiorczym z dnia 25 stycznia 1949 r., zarachowano na dobro powódki sumę 112.968 zł dawnych z tytułu pozostawionych na gospodarstwie płodów rolnych oraz nakładów na remont budynków i podorywki oraz orkę zimową. Powódkę obciążono kwotą 32.235 zł dawnych z tytułu czynszu za użytkowanie gospodarstwa i za inne odrębne należności. W rezultacie na rzecz powódki przypadła kwota 80.734 dawnych, którą wypłacono jej już po zmianie systemu pieniężnego w relacji 100:1, tj. kwotę 807,34 zł obiegowych. Po przyznaniu przez powódkę faktu otrzymania powyższej kwoty Sąd Powiatowy postępowanie w tej części umorzył po zasądzeniu na rzecz powódki sumy 9.251,58 zł i oddaleniu powództwa w pozostałej części. Oddalona tym wyrokiem część powództwa stanowi kwotę 1.614,68 zł wynikającą z nie uwzględnionej na rzecz powódki różnicy z przeliczenia sumy 80.734 zł dawnych.Zasądzona suma 9.251,58 zł stanowi wedle oceny Sądu Powiatowego zwrot nakładów poczynionych przez powódkę na zagospodarowanie i spłacenie podatków.Sąd Wojewódzki rozpoznając rewizję pozwanej od omówionego powyżej wyroku podzielił stanowisko Sądu Powiatowego w przedmiocie ważności zawartej między stronami umowy, uznając brak przesłanek do przyjęcia, by zastrzeżone na rzecz powódki świadczenia miały charakter odstępnego. Za uznaniem zasadności roszczeń powódki przemawiają również - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - względy słuszności, skoro amortyzacja nakładów w gospodarstwie rolnym dokonuje się przez dłuższy okres czasu, a więc całkowita rezygnacja z przyszłych plonów byłaby dla powódki krzywdząca.Sąd Wojewódzki obniżył jedynie zasądzoną na rzecz powódki sumę do 7.549,20 zł a poza tym rewizję pozwanej co do roszczenia głównego oddalił. Obniżenie zasądzonej przez Sąd pierwszej instancji sumy nastąpiło na skutek przyjęcia za podstawę rozliczenia należności z tytułu pozostałych płodów rolnych cen niższych niż wymienione w protokole zdawczo-odbiorczym z dnia 25 stycznia 1949 r. Sąd przyjął w tym zakresie ceny ustalone w rozliczeniu między powódką a Państwowym Funduszem Ziemi.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, wniesioną przed upływem 6 miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku.Skarżący zarzuca naruszenie art. 3 i 41 p.o.p.c. wnosząc o zasądzenie powództwa jedynie do wysokości ekwiwalentu za przejęty przez pozwaną inwentarz żywy.Powódka wniosła o oddalenie rewizji nadzwyczajnej.Sąd Najwyższy uznał rewizję nadzwyczajną za zasadną.Nieruchomości ziemskie przejęte na cele reformy rolnej nabywa Skarb Państwa w sposób pierwotny, jak to wynika z przepisu art. 1 i 2 ust. 3 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Tekst jednolity: Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13). Po uchyleniu przydziału gospodarstwa na rzecz powódki przedmiotowa nieruchomość weszła ponownie w skład aktywów Państwowego Funduszu Ziemi z przeznaczeniem na cele reformy rolnej. Nabywca tej nieruchomości otrzymuje ją w stanie wolnym od wszelkich długów i ciężarów (art. 18 dekretu). Pozwana została ostatecznie nabywcą części gospodarstwa nie będąc z tego tytułu w myśl przepisów dekretu zobowiązaną do żadnych rozliczeń i nie mając żadnych zobowiązań wobec poprzedniego posiadacza nieruchomości. Z tych przyczyn uznać należy za słuszny zarzut rewizji nadzwyczajnej, że między powódką a pozwaną nie istniała przyczyna prawna do jakiegokolwiek stosunku umownego. Roszczenie powódki z tytułu nakładów, istniejące jedynie w stosunku do Skarbu Państwa, zostało zrealizowane na podstawie rozliczenia z dnia 10 września 1949 r. Rozliczenie to przeprowadzone w trybie administracyjnym stało się prawomocne i wyczerpało wszelkie pretensje powódki z tytułu nakładów.Brak usprawiedliwianej przyczyny (causa) zobowiązania pozwanej decyduje o nieważności umowy wedle dyspozycji art. 41 § 1 p.o.p.c.Przytoczone względy przesądzają bezzasadność roszczeń powódki i nakazują ich oddalenie z wyjątkiem kwoty 480 zł, która jest resztą należności za inwentarz żywy powódki i została już prawomocnie zasądzona niezaskarżonym w tej części wyrokiem z dnia 18 czerwca 1954 r. Wniosek rewizji nadzwyczajnej o zasądzenie jedynie ekwiwalentu za przejęty inwentarz żywy jest w tej części wynikiem przeoczenia, że roszczenia powódki z tytułu należności za inwentarz żywy zostały już zaspokojone przez zapłatę do rąk powódki kwoty 84.000 zł dawnych i prawomocne zasądzenie reszty brakującej do 100.000 zł wyrokiem z dnia 18 czerwca 1954 r.W rezultacie należało rewizję nadzwyczajną uwzględnić w sposób wskazany w sentencji niniejszego wyroku (art. 396 § 1 i 398 k.p.c).Roszczenie powódki nie mogłoby być oparte także na tym, że przez zrzeczenie się gospodarstwa umożliwiła jego nabycie pozwanej. Takie uzasadnienie roszczenia przez stworzenie niejako okazji do uzyskania gospodarstwa byłoby żądaniem odstępnego, zabronionego art. 13 dekretu o reformie rolnej. Co do przeważającej części tegoż odstępnego trudno nawet mówić, że było to odstępne ukryte, skoro strony w protokole z dnia 25 stycznia 1949 r. określiły tę część pretensji wprost jako ekwiwalent "za opiekę."W świetle przytoczonych przepisów stanowisko wyrażone w zaskarżonym wyroku o braku przesłanek do przyjęcia nieważności umowy - nie może być uznane za trafne.Zasądzenia poszukiwanych roszczeń nie może usprawiedliwić przeciwstawienie przepisom i to bezwzględnie obowiązującym okoliczności, które - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - przemawiać mają za słusznością pretensji powódki. Sąd Wojewódzki omawiając na str. 6 wyroku dwa sprzeczne z sobą zaświadczenia, wystawione przez gromadę G.W., daje przewagę dokumentowi stwierdzającemu, że powódka przejęła gospodarstwo od poprzedniczki w stanie zniszczonym i że podniesienie go do "samowystarczalności w pełnym biegu" wymagało co najmniej 200.000 zł. W tym zakresie zaskarżone wyroki pominęły jednak podpisany przez strony i sporządzony przez komisję protokół z dnia 25 stycznia 1949 r., stwierdzający zły stan budynków gospodarczych, określający część inwetarza martwego jako "szmelc" i wskazujący, że reszta inwentarza znajduje się u innych gospodarzy. Ta okoliczność oraz niekwestionowanie przez powódkę rozliczenia administracyjnego mogły nasunąć poważne wątpliwości co do podniesienia stanu gospodarstwa przez powódkę prowadzącą to gospodarstwo jako "literatka-rolniczka" osobiście mimo zaawansowanego wieku (urodz. dnia 25 stycznia 1885 r.) i dysponowania nieznacznym inwentarzem żywym. Wreszcie Sąd Wojewódzki mówiąc o amortyzacji nakładów nie przytacza żadnego okresu tej amortyzacji, a trzyletni okres gospodarowania przez powódkę nie mógłby pozostawać bez wpływu na ocenę omawianej amortyzacji.Przytoczone uchybienia dotyczą jednak ustaleń, które w świetle przytoczonych poprzednio przepisów nie mogły mieć istotnego wpływu na treść rozstrzygnięcia.