C 215/50

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Daszyński (sprawozdawca); Sędziowie: Z. Ehrenkreutz, L. Majcherkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Michała J. przeciwko Antoniemu Ł. o wydanie, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej powoda na wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 14 lutego 1950 r., zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo uchylił i sprawę w części uchylonej Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktycznePowód twierdził, że jako repatriant został przez Powiatowy Urząd Ziemski i Państwowy Urząd Repatriacyjny w Poznaniu w czerwcu 1945 r. wprowadzony w posiadanie jako zarządca i użytkownik poniemieckiego gospodarstwa rolnego w Jarosławiu tytułem rekompensaty za mienie swoje pozostawione za Bugiem. Powód wydzierżawił następnie gospodarstwo pozwanemu pisemną umową z dnia 15.X 1945 r. na 6 lat za określonym czynszem dzierżawnym pożyczając mu równocześnie dla prowadzenia dalszej gospodarki rolnej 34 cetnary żyta, 12 cetnarów owsa i 30 cetnarów ziemniaków, które pozwany miał mu zwrócić do dnia 1.IX 1947 r. Dnia 30.I 1948 r. powód zrzekł się przydzielonego mu gospodarstwa. Ponieważ pozwany wzbraniał się od uiszczenia umówionego czynszu dzierżawnego oraz zwrócenia pożyczonych ziemiopłodów, powód wniósł o zasądzenie mu z obu tytułów 169 cetnarów żyta, 71 cetnarów ziemniaków, 12 cetnarów owsa, 48 kg masła i 72 kg sera z tym, że powodowi przysługuje prawo wyboru świadczenia w naturaliach lub w gotówce (...).Sąd Okręgowy w Poznaniu uchylając wyrok zaoczny z dnia 1.VI 1948 r. zasądził na rzecz powoda 34 cetnary żyta, 12 cetnarów owsa i 40 cetnarów ziemniaków z tytułu pożyczki i oddalił dalsze żądanie powództwa. Sąd Okręgowy uznał umowę dzierżawy z dnia 15.X 1945 r. za nieważną wobec treści art. 13 dekretu o reformie rolnej zawierającego zakaz wydzierżawiania ziemi przeznaczonej na reformę rolną bez zezwolenia i przyjął bezskuteczność obrony pozwanego odnośnie pożyczki.Sąd Apelacyjny w Poznaniu po rozpoznaniu skargi apelacyjnej obu stron zmienił wyrok Sądu Okręgowego o tyle, że oddalił pozew w całości. Podzielając pogląd prawny Sądu Okręgowego odnośnie nieważności umowy dzierżawnej, Sąd Apelacyjny przyjął ponadto w oparciu o zaświadczenie Starostwa Powiatowego w Poznaniu, że powód jako użytkownik gospodarstwa poniemieckiego nie miał prawa wypożyczać bez zgody Starostwa ziemiopłodów, które pochodząc z zasiewów niemieckich stanowiły również własność Skarbu Państwa i były do dalszej gospodarki konieczne. Powód ponadto mimo wezwania nie zaofiarował dowodów na to, że był "prawnym właścicielem żądanych produktów pozostawionych według jego twierdzenia pozwanemu tytułem użyczenia".Powód domaga się w skardze kasacyjnej uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego i odesłania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego na jego rzecz; z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że powód zaskarża wyrok tylko o tyle, o ile orzeczeniem oddalono żądanie zwrotu pożyczki (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według niezaskarżonych ustaleń Sądu Apelacyjnego nieruchomość wydzierżawiona pozwanemu przez powoda podlega przepisom dekretu o reformie rolnej (Dz. U. R. P. z 1945 r. Nr 3, poz. 13). Jako taka podlega ona więc również ograniczeniu wynikającemu z art. 13 tego dekretu, to znaczy, że w danym przypadku nie mogła być ani w całości, ani w części wydzierżawiona. Przepis art. 13 jest przepisem prawa publicznego, przepisem, jak zresztą cały dekret, wynikającym z konieczności państwowej i gospodarczej (...). Jest on przepisem bezwzględnie obowiązującym, tak że każda umowa sprzeczna z jego postanowieniami jest nieważna. Nieważność ta istnieje z samego prawa i powinna być przez sądy uwzględniana z urzędu, bez względu na to, czy strona się na art. 56 kod. zob. powołuje. Wobec tej nieważności powołany przez skarżącego art. 189 k.z. nie może mieć w ogóle zastosowania; również na art. 5 przepisów ogólnych prawa cywilnego skarżący powoływać się nie może, skoro z umowy z dnia 15.X 1945 r. w ogóle żadnych praw dzierżawnych nie mógł nabyć. Toteż zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 13 dekretu o reformie rolnej, art. 189 k.z. i art. 5 przepisów ogólnych prawa cywilnego jest w odniesieniu do umowy dzierżawnej bezzasadny.Zasadnie natomiast skarżący zarzuca naruszenie art. 351 k.p.c. polegające na zaniechaniu przytoczenia przez Sąd Apelacyjny przepisów prawnych, na których Sąd oparł swój wyrok w części oddalającej powództwo o zwrot pożyczonych płodów. Sąd Apelacyjny ustalił, że powód był prawnym użytkownikiem gospodarstwa rolnego, z którego pochodziły pożyczone pozwanemu ziemiopłody. W takim przypadku skarżący stałby się właścicielem zebranych ziemiopłodów zgodnie z §§ 1030 i 954 k.c. z 1896 r., który to kodeks miałby w sprawie niniejszej jeszcze zastosowanie (art. XXVI przepisów wprowadzających prawo rzeczowe). Posiadając te ziemiopłody skarżący nie miałby zresztą wobec pozwanego obowiązku dowodzenia swej własności, skoro służy mu domniemanie z § 1006 k.c. z 1896 r.Sąd Apelacyjny ustalił jednak równocześnie, że pożyczone przez skarżącego pozwanemu ziemiopłody "podlegały Skarbowi Państwa", co można tylko w ten sposób rozumieć, że stanowiły one jego własność.Oba wyżej przytoczone ustalenia pozostają z sobą w zasadniczej sprzeczności. Gdy w tych warunkach Sąd Apelacyjny ani nie wyjaśnił podstawy prawnej wyroku, ani nie przytoczył zastosowanego przepisu prawnego, naruszenie art. 351 k.p.c. jest tego rodzaju, że mogło wpłynąć stanowczo na wynik sprawy. Naruszenie to nie pozwala zresztą w ogóle na przeprowadzenie kontroli kasacyjnej co do należytego zastosowania prawa materialnego (art. 426 pkt 2 k.p.c.). Sąd Apelacyjny przytoczył wprawdzie pogląd prawny Starostwa Powiatowego Poznańskiego zawarty w "zaświadczeniu" z dnia 8.III 1949 r., jednak nie wyjaśnił ze swej strony, czy pogląd ten uznaje za trafny i na jakich w tym względzie przesłankach się opiera.Z tych zasad zaskarżony wyrok ulega w myśl art. 437 k.p.c. w części orzekającej w przedmiocie zwrotu pożyczki uchyleniu, bez potrzeby rozpatrywania dalszych zarzutów kasacyjnych, i sprawa musi być w tym zakresie odesłana Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania. (...)