2 CO 10/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Warman. Sędziowie: M. Kenigsberg (sprawozdawca), T. Byliński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana Z. przeciwko Janowi K. o ochronę zakłóconego posiadania, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach Ośrodek w Radomiu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c."Czy pod rządem prawa rzeczowego z 1946 r. dopuszczalne jest posiadanie prawa przechodu i przejazdu mimo braku tytułu ustanawiającego taką służebność i czy takie posiadanie korzysta z ochrony posesoryjnej?"postanowił udzielić odpowiedzi następującej:"Pod rządem prawa rzeczowego z 1946 r. posiadanie prawa przechodu i przejazdu korzysta z ochrony posesoryjnej bez potrzeby wykazywania się tytułem ustanawiającym taką służebność".Uzasadnienie faktycznePytanie prawne przekazane Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Powód twierdząc, że od szeregu lat korzystał z przejazdu drogą polną biegnąca pomiędzy graniczącymi osadami stron oraz że pozwany drogę tę samowolnie zagrodził, domagał się przywrócenia mu zakłóconego w ten sposób przez pozwanego posiadania i korzystania z powyższej drogi.Pozwany nie uznał powództwa wyjaśniając, że sporna droga była na jego gruncie, a powód przejeżdżał nią tylko za jego zezwoleniem, co uprawniało jego, pozwanego, do zagrodzenia drogi.Sąd Powiatowy w Iłży wyrokiem z dnia 30 października 1957 r. powództwo uwzględnił, wychodząc z założenia, że skoro przewód sądowy wykazał, iż powód korzystał z przedmiotowej drogi bez zezwolenia pozwanego, i to w sposób jawny, to powodowi, jako posiadaczowi służebności przejazdu, przysługuje skarga posesoryjna przeciwko każdemu, kto samowolnie naruszył posiadanie tej służebności.W rewizji od tego wyroku pozwany zarzucił, że Sąd Powiatowy w swoim rozumowaniu nie uwzględnił tego, iż dla służebności przejazdu, jako służebności przerywanej i niewidocznej, wymagany jest tytuł, którego brak w konkretnej sprawie pozbawił powoda prawa do ochrony posesoryjnej.W związku z powyższą rewizją pozwanego Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 13 czerwca 1938 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z przedstawionego wyżej przebiegu samej sprawy, na której tle zostało sformułowane pytanie prawne, wynika, że wątpliwości Sądu Wojewódzkiego dotyczą kwestii, czy według prawa rzeczowego ochrona posesoryjna przysługuje wszelkim służebnościom bez względu na sposób ich nabycia, czy też tylko tym, które mogą być nabyte także przez zasiedzenie.Należy stwierdzić, że gdy chodzi o sam sposób nabycia służebności, prawo rzeczowe (art. 184 § 2) na wzór kodeksu Napoleona (art. 691) przeprowadza ścisłe rozgraniczenie pomiędzy służebnościami ciągłymi i widocznymi a służebnościami nieciągłymi (przerywanymi) i niewidocznymi. Tylko służebności ciągłe i widoczne, czyli - jak stanowi cytowany art. 184 § 1 prawa rzeczowego - "polegające na trwałym i widocznym urządzeniu", mogą być nabyte nie tylko przez tytuł, ale także przez zasiedzenie. Jedynym natomiast sposobem nabycia służebności nieciągłych i niewidocznych jest tytuł, tj. umowa pomiędzy właścicielem a nabywcą. Orzecznictwo na tle przepisów kodeksu Napoleona wyprowadziło z tego rozróżnienia bardzo poważne konsekwencje w dziedzinie ochrony posesoryjnej obu tych rodzajów służebności.W materii dopuszczalności ochrony służebności na tle przepisów kod. Nap., tak jak to ustaliło orzecznictwo, ważne było, czy dana służebność może być nabyta także przez zasiedzenie, czy nie. Tylko w pierwszym wypadku była dopuszczalna skarga posesoryjna, a w drugim nie.Orzeczenie jeszcze b. Senatu ros. na tle art. 691 kod. Nap. głosiło, że służebności nieciągłych można dochodzić tylko w drodze petytoryjnej (S.O. 77/1882).Podobne stanowisko zajmowały orzeczenia Sądu Najwyższego na tle tego samego przepisu. I tak czytamy: "art. 691 kod. Nap. wyklucza możność żądania przywrócenia korzystania służebności niewidocznych i przerywanych w drodze akcji posesoryjnej (S.N. 69/1920)". Orzecznictwo przedwojenne stało na stanowisku, że występujący ze skargą posesoryjną dotyczącą używania służebności przerywanej powinien oprócz faktu używania i zakłócenia udowodnić nadto, że ma tytuł ustanawiający tę służebność.Z cytowanych wyżej orzeczeń wynika niedwuznacznie, że powództwo o przywrócenie posiadania służebności nieciągłych i niewidocznych było dopuszczalne pod warunkiem, że istniał tytuł uzasadniający taką służebność.Na tle powyższych uwag, odnoszących się do sytuacji powstałych przed wejściem w życie prawa rzeczowego, powstaje pytanie, czy zasady te zachowały swą aktualność także na tle przepisów prawa rzeczowego. Tak też należy zrozumieć pytanie prawne przedstawione przez Sąd Wojewódzki Sądowi Najwyższemu, a mianowicie czy pod rządem prawa rzeczowego przysługuje ochrona posesoryjna osobie, która korzysta z przejazdu przez cudzy grunt, mimo że nie może się wykazać tytułem ustanawiającym służebność przejazdu.Zagadnienie to można jeszcze jaśniej sformułować, szukając odpowiedzi na pytanie, czy powód, który twierdzi, że pozwany przeszkadza mu w korzystaniu z przejazdu przez jego grunt, powinien nie tylko udowodnić, że przejeżdżał przez ten grunt, ale ponadto - i co najważniejsze - że korzystanie z cudzej drogi było usprawiedliwione przysługującym mu prawem podmiotowym.Pod rządem prawa rzeczowego rozróżnienie pomiędzy służebnościami, które mogą być nabyte przez tytuł, a tymi, które mogą być nabyte także przez zasiedzenie, utraciło swoje znaczenie dla kwestii dopuszczalności ochrony posesoryjnej jednej i drugiej grupy służebności. Pod rządem prawa rzeczowego należy przyznać ochronę posesoryjną wszystkim służebnościom bez względu na sposób ich nabycia. I dlatego mimo że służebność przechodu i przejazdu może być nabyta tylko przez tytuł, niemniej jednak naruszenie jej posiadania daje ochronę posesoryjną także posiadaczowi, który nie może się wykazać tytułem nabycia tego posiadania. Słuszność powyższej tezy wynika z następującego rozumowania:W myśl art. 302 pr. rzecz. nikomu nie wolno naruszać samowolnie posiadania, chociażby posiadacz był w złej wierze. Konsekwencją jedynie tego przepisu, chroniącego nawet posiadanie nabyte w złej wierze, jest wyłączenie w procesie posesoryjnym, ustanowionym właśnie dla ochrony zakłóconego posiadania, zarzutu ze strony pozwanego, że powód nabył posiadanie w drodze niewłaściwej. O tym, że prawo polskie zerwało z wszelkimi zarzutami, iż posiadanie osiągnięto w drodze niewłaściwej, świadczy zarówno tekst art. 300 pr. rzecz., który stwarza domniemanie, że posiadaczowi przysługuje posiadane przezeń prawo, jak i przede wszystkim treść art. 452 k.p.c., stanowiącego, że w sprawach o ochronę lub przywrócenie posiadania sąd bada jedynie stan spokojnego posiadania i fakt jego naruszenia, nie rozpoznając samego prawa ani dobrej wiary pozwanego (...). Domaganie się od powoda wykazania tytułu swego posiadania oznaczałoby przyznanie pozwanemu prawa do zarzutu, że posiadanie osiągnięto w drodze niewłaściwej.Przyznanie pozwanemu w procesie posesoryjnym prawa domagania się, aby powód wykazał tytuł swego posiadania, przekreśliłoby cel procesu posesoryjnego, którym jest szybkie przywrócenie naruszonego stanu faktycznego do jego poprzedniego stanu. Badanie tytułu posiadania byłoby równoznaczne z przyznaniem pozwanemu exceptio iuris, co jest sprzeczne z systemem polskiego prawa rzeczowego, w myśl którego posiadacz korzysta z domniemania, że przysługuje mu posiadane prawo.Posiadacz według systemu polskiego prawa rzeczowego nie potrzebuje wykazywać ani swego uprawnienia, ani tytułu nabycia, ani dobrej wiary; musi tylko wykazać sam fakt posiadania i jego samowolne naruszenie.Powstaje pytanie, czy te wyraźne zasady co do posiadania rzeczy mają również zastosowanie do posiadania prawa ograniczonego, jakim jest służebność. Innymi słowy, czy także w sprawie o przywrócenie zakłóconego posiadania służebności, a szczególnie służebności nieciągłej i niewidocznej, obowiązuje ograniczenie przedmiotu procesu posesoryjnego do badania faktu posiadania i faktu jego zakłócenia, oraz niedopuszczalność exceptio iuris?Odpowiedź na to pytanie daje art. 315 prawa rzeczowego, stanowiąc wyraźnie, że przepis o posiadaniu rzeczy stosuje się odpowiednio do posiadania praw. A zatem przepis art. 305 prawa rzeczowego, zapewniający ochronę posesoryjną posiadaczowi, rozciąga się także na posiadacza służebności. Z tego zaś wynika, że posiadacz każdej służebności może w razie samowolnego naruszenia korzystania z tej służebności żądać jej ochrony bez potrzeby wykazywania - poza faktem posiadania i faktem naruszenia - samego tytułu tegoż posiadania. Dlatego od posiadacza służebności, chociażby nieciągłej i niewidocznej, który w drodze procesu posesoryjnego dochodzi ochrony posiadania, nie można wymagać, aby wykazał, że posiadanie to nabył na podstawie tytułu. W myśl art. 302 pr. rzecz. ochrona posesoryjna przysługuje każdemu posiadaniu, a więc bez względu na to, czy faktycznemu władztwu odpowiada uprawnienie.Powyższe uwagi prowadzą do wniosku, że nie ma żadnej podstawy prawnej do odmiennego traktowania w procesie posesoryjnym posiadacza służebności, która może być nabyta tylko przez tytuł, od posiadacza służebności, która może być nabyta także przez zasiedzenie, i do domagania się od tego pierwszego wykazania swego posiadania tytułem, skoro wymaganie takie obce jest w ogóle procesowi posesoryjnemu.Należy podkreślić, co jest rzeczą oczywistą, że posiadanie służebności czy też każdego innego ograniczonego prawa, tak samo jak i posiadanie rzeczy, musi odpowiadać przesłankom wymaganym przez art. 296 prawa rzeczowego, nie może więc być równoznaczne z korzystaniem z cudzej rzeczy za zwykłym dopuszczeniem ze strony właściciela.Z powyższych zasad Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.