2 CO 2/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wiszniewski (sprawozdawca). Sędziowie: S. Kałamajski, K. Lipiński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Symeony Otylii S. przeciwko Józefowi Bronisławowi S. o rozwód, po rozpoznaniu zażalenia powodów na określenie wpisu ostatecznego zawarte w wyroku Sądu Powiatowego dla m. Łodzi w Łodzi z dnia 11 września 1961 r. oraz w związku z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia dzisiejszego:1)uchylił zawarte w powyższym wyroku orzeczenie dotyczące wpisu ostatecznego i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu dla m. Łodzi do ponownego rozpoznania,2)zmienił zawarte w powyższym wyroku orzeczenie o kosztach procesu w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powódki koszty procesu w kwocie 1.060 zł.Uzasadnienie faktyczneWpis tymczasowy od pozwu o rozwód został przez przewodniczącego w Sądzie Powiatowym określony na 600 zł i został przez powódkę uiszczony. W wyroku z dnia 11.IX.1961 r., orzekającym rozwód z winy pozwanego, Sąd Powiatowy zasądził od pozwanego na rzecz powódki 2.960 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, wpis ostateczny ustalił na 2.500 zł i zobowiązał powódkę do zapłaty kwoty 1.900 zł do kasy Sądu. Żadna ze stron nie wniosła rewizji od wyroku, jednakże powódka złożyła zażalenie na ustalenie wpisu ostatecznego, o ile przekracza on 600 zł, i na zobowiązanie jej do zapłacenia 1.900 zł tytułem reszty wpisu. Na skutek wniesienia powyższego zażalenia Sąd Powiatowy sporządził uzasadnienie wyroku w zakresie dotyczącym wpisu, wypowiadając następujący pogląd:Zgodnie z art. 2 ust. 1 przepisów o kosztach sądowych do uiszczenia reszty wpisu (różnicy pomiędzy wpisem tymczasowym a ostatecznym) obowiązana jest powódka, gdyż ona wystąpiła z pozwem. Jednakże należy się jej od pozwanego zwrot wszystkich wydatków, tak że w ostatecznym wyniku pozwany pokryje także różnicę między wpisem tymczasowym a ostatecznym. Powódka, wnosząc pozew, musiała być przygotowana na wydatek, jakim jest wpis.Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 § 1 k.p.c. następujące zagadnienie:"Czy zażalenie na określenie wysokości ostatecznego wpisu stwarza stan nieprawomocności rozstrzygnięcia o kosztach procesu w sprawie?"Sąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania przede wszystkim dlatego, że odpowiedź na tak sformułowane pytanie nie wyjaśniłaby istoty zagadnienia interesującego w sprawie. Powódka zaskarżyła zażaleniem zawarte w wyroku orzeczenie dotyczące ostatecznego określenia wysokości wpisu oraz obowiązku uiszczenia przez powódkę kwoty 1.900 zł, stanowiącej różnicę pomiędzy wpisem tymczasowym (600 zł) a wpisem ostatecznym (2.500 zł). Sąd Powiatowy, zasądzając od pozwanego na rzecz powódki zwrot kosztów procesu w całości, wliczył do sumy poniesionych przez powódkę kosztów nie tylko to, co powódka wpłaciła tytułem wpisu tymczasowego (600 zł), lecz także i to, co ma ona zapłacić tytułem reszty wpisu (1.900 zł). Orzeczenie Sądu Powiatowego w tym przedmiocie polega więc na tym, że wprawdzie w ostatecznym obrachunku pomiędzy stronami stroną, którą ostatecznie obciąży różnica pomiędzy wpisem tymczasowym a ostatecznym, będzie pozwany, to jednak względem kasy sądowej stroną zobowiązaną do uiszczenia tej różnicy jest powódka. Skoro więc powódka zaskarża w zażaleniu orzeczenie dotyczące wpisu ostatecznego, a orzeczenie to mieści się nie tylko w określeniu jego wysokości i w zobowiązaniu powódki do uiszczenia reszty wpisu, lecz również w orzeczeniu o kosztach procesu, a mianowicie w przyznanie powódce regresu względem pozwanego co do tej reszty wpisu - to stwierdzić należy, że przedmiotem zaskarżenia są wszystkie części wyroku, których elementem jest wpis ostateczny, a zatem przedmiotem zaskarżenia jest również zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki zwrotu tych samych 1.900 zł, jakie powódka uiściłaby tytułem reszty wpisu.Powódka nie chce płacić reszty wpisu uważając, że nie ma tego obowiązku i że nie chce mieć w tym zakresie "regresu" do pozwanego. Dlatego też niepodobna uznać orzeczenia zasądzającego od pozwanego na rzecz powódki zwrot kosztów procesu za nie objęte zaskarżeniem w tej części, jaka dotyczy powyższego "regresu". Skoro zaś orzeczenie zobowiązujące powódkę do uiszczenia reszty wpisu i przyznające jej w tym zakresie regres względem pozwanego stanowi jedną całość, to nie może być kwestionowany interes prawny powódki w zaskarżeniu orzeczenia także w tej części, która przyznaje jej powyższy regres i która zatem - na pozór, bo tylko w oderwaniu od całości rozstrzygnięcia co do wpisu - mogłaby się wydawać korzystna dla powódki. Nie chodzi tu więc o "stwarzanie stanu nieprawomocności", jak to formułuje pytanie Sądu Wojewódzkiego, lecz o zakres zaskarżenia. Przedmiotem zaskarżenia jest - jak wyżej wyjaśnione zostało - orzeczenie co do wpisu, a więc zażaleniem zaskarżone jest wszystko to, czego elementem jest wpis.Zresztą istota zagadnienia, jakie się w postępowaniu zażaleniowym w niniejszej sprawie nasuwa, polega nie na tym, co Sąd Wojewódzki objął pytaniem przedstawionym Sądowi Najwyższemu. Rozstrzygnięcie sprawy wymaga bowiem - na co zresztą Sąd Wojewódzki wskazał w uzasadnieniu swego postanowienia z art. 388 § 1 k.p.c. - wyjaśnienia stosunku pomiędzy przepisem art. 2 a przepisem art. 45 przepisów o kosztach sądowych.Uzasadnienie prawneAby się w tym przedmiocie wypowiedzieć, Sąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Zasadą jest (art. 2 ust. 1 przepisów o kosztach sądowych), że "do uiszczenia kosztów sądowych obowiązana jest strona, która dokonywa czynności powodującej opłatę sądową lub wydatki". Zasada ta ma jednak zastosowanie dopiero wówczas, gdy - jak to wyraźnie zastrzega tenże art. 2 ust. 2 - ustawa nie stanowi inaczej. Zastrzeżenie takie jest zresztą aktualne zawsze co do każdej zasady ogólnej, choćby nawet nie było wypowiedziane expressis verbis. Chodzi więc o to, czy co do obowiązku uiszczenia różnicy pomiędzy wpisem tymczasowym a wpisem ostatecznym w sprawie o rozwód ustawa wprowadziła wyjątek od powyższej zasady art. 2.Wyjątek ten wynika z art. 45 przepisów o kosztach sądowych. Przepis ten, głosząc w zdaniu drugim, że "przy ostatecznym określeniu wpisu w tych sprawach sąd powinien mieć na względzie stosunki majątkowe stron", głosi tym samym, że stroną zobowiązaną do uiszczenia wpisu ostatecznego (w części przewyższającej wpis tymczasowy) może nie być strona powodowa. Powołany art. 45 nie mówiłby o "stronach", gdyby pozwany nigdy nie był zobowiązany do uiszczenia wpisu. Przepis ten w brzmieniu poprzednio obowiązującym (art. 47 poprzedniej numeracji) głosił, że "sąd powinien mieć na względzie stosunki majątkowe strony obowiązanej do zapłaty wpisu". Gdyby stroną zobowiązaną do uiszczenia wpisu była zawsze strona powodowa, gdyby zatem także i w tym wypadku obowiązywała zasada z art. 2 ust. 1 przepisów o kosztach sądowych, to przepis ten nie mówiłby o "stronie obowiązanej do zapłaty wpisu", lecz o stronie powodowej. Sam więc fakt, że przepis nie mówił o stronie powodowej, lecz o stronie obowiązanej do zapłaty wpisu, wskazuje, że stroną obowiązaną do zapłaty wpisu nie musi być strona powodowa, że zatem przepis ten wprowadza wyjątek od zasady (art. 2 ust. 1). Nowelizacja omawianego przepisu (art. 45 obecnej numeracji), polegająca na zastąpieniu słów "strony obowiązanej do zapłaty wpisu" słowem "stron", nie zmieniła treści tegoż przepisu. Skrócenie jego brzmienia uzasadnione było zwłaszcza tym, że w wielu wypadkach obowiązek zapłaty nie uiszczonego wpisu obciąża nie jedną stronę, lecz zostaje podzielony między obie strony. Nowelizacja zdania drugiego art. 47 poprzedniej numeracji (art. 45 obecnej) polega więc wyłącznie na poprawce redakcyjnej, a nie na zmianie treści normy.Skoro więc przepis art. 45 wprowadza wyjątek od zasady art. 2 ust. 1 przep. o kosztach sąd., to mylny jest pogląd, jakoby obowiązek zapłacenia różnicy pomiędzy wpisem tymczasowym a ostatecznym zawsze ciążył na stronie powodowej, ta zaś mogłaby ewentualnie żądać z kolei zwrotu od strony pozwanej. Ustawa bowiem nie tylko nie zna tego rodzaju "łańcucha" dłużników co do nie uiszczonych kosztów sądowych, ale w szeregu sytuacji, w których koncepcja taka mogłaby być aktualna, wyraźnie się jej przeciwstawia.I tak, jeśli sąd przyznał powodowi zwolnienie od kosztów sądowych i powód wygrał w całości np. powództwo o zasądzenie sumy pieniężnej, to - gdyby koncepcja Sądu Powiatowego odpowiadała intencji ustawy - ustawa przewidywałaby, że cały nie uiszczony przez powoda wpis stosunkowy należy ściągnąć od powoda z zasądzonego mu roszczenia, pozwany zaś ma obowiązek zapłacić powodowi tę kwotę tytułem zwrotu kosztów procesu. A przecież ustawa normuje ten przedmiot zupełnie inaczej: nie uiszczony wpis należy w takiej sytuacji ściągnąć nie od powoda z zasądzonego mu roszczenia (z przyznaniem powodowi regresu względem pozwanego), lecz ściągnąć wprost od pozwanego (art. 119 § 2 k.p.c.). To samo ma miejsce w szeregu innych wypadkach unormowanych w art. 5 ust. 1 i 2, art. 6 ust. 1 i 2 przep. o kosztach sąd. Była o tym w pewnym stopniu mowa w uzasadnieniu orzeczenia S.N. z 12.IX.1960 r. (OSN IV/1961, poz. 112) wydanym w składzie siedmiu sędziów.Mylny zatem byłby pogląd, jakoby art. 45 przep. o kosztach sąd. mówił o "stronach" dlatego, że cały brakujący wpis ściąga się zawsze od powoda, powodowi jednak przysługiwać może regres do pozwanego - i dlatego sąd powinien mieć na względzie także sytuację majątkową pozwanego. Konstrukcja taka jest zupełnie obca ustawie. W myśl art. 109 § 3 k.p.c. sąd, przyznając zwrot kosztów procesu, oznaczy ich wysokość, włączając w to opłaty sądowe, a zatem włączając to, co tytułem opłat sądowych strona wydatkowała. Natomiast opłaty sądowe, które nie zostały uiszczone, lecz mają być ściągnięte dopiero po uprawomocnieniu się orzeczenia, nie wchodzą w ogóle w skład kosztów procesu w rozumieniu art. 97-110 k.p.c., wymierza zaś je albo sąd orzekający w danej sprawie, albo sąd I instancji (art. 8 przep. o kosztach sąd.) wprost tej stronie, która ma obowiązek ich uiszczenia.Jeżeli zatem w niniejszej sprawie Sąd Powiatowy w wyroku orzekającym rozwód nałożył na pozwanego koszty procesu w całości, to do kosztów zasądzonych na rzecz powódki powinien był wliczyć tytułem zwrotu opłat sądowych tylko wpis tymczasowy (600 zł), gdyż tylko tyle powódka wydatkowała tytułem opłat sądowych. O tyle zatem należało zmienić orzeczenie Sądu Powiatowego co do kosztów procesu zasądzonych od pozwanego na rzecz powódki. Ewentualna różnica pomiędzy wpisem ostatecznym a wpisem tymczasowym ściągnięta będzie w całości od pozwanego bezpośrednio.Skoro zaś Sąd Powiatowy, określając wpis ostateczny, wyszedł z innych założeń, mylnie rozumiejąc przepis art. 45 przep. o kosztach sąd., a w sprawie brak danych potrzebnych do określenia wpisu zgodnie z tym przepisem, przedmiot ten wymaga ponownego rozpoznania. Określając wysokość wpisu ostatecznego, Sąd powinien mieć na względzie sytuację majątkową pozwanego. Natomiast - wbrew poglądowi, jaki wynika z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia - wpis ostateczny w sprawie rozwodowej nie może być traktowany ani jako kara za zawinienie rozwodu, ani jako "ostrzeżenie" przed lekkomyślnym zawieraniem małżeństwa w przyszłości. Kryteria takie są zupełnie obce przepisom o kosztach sądowych.