2 CR 166/56

SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa małoletniego Bronisława B. działającego przez przedstawicielkę ustawową matkę Stanisławę B. przeciwko Zbigniewowi B. o rentę, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od wyroku Sądu Powiatowego w Sulęcinie z dnia 28 kwietnia 1953 r., zaskarżony wyrok zmienił i powództwo oddalił,Uzasadnienie faktyczneMałoletni powód wniósł o zasądzenie renty w wysokości po 150 zł miesięcznie twierdząc, że śmierć jego ojca nastąpiła z winy pozwanego. W uzasadnieniu żądania podał, że jego ojciec wraz z pozwanym łowili ryby za pomocą prądu elektrycznego w ten sposób, że do rzeczki włożyli siatkę drucianą i połączyli ją kablem z linią wysokiego napięcia.Pozwany został skazany prawomocnie za kradzież prądu oraz za naruszenie cudzego prawa rybołówstwa. Natomiast z oskarżenia nieumyślnego spowodowania śmierci ojca powoda został prawomocnie uniewinniony. W uzasadnieniu tego ostatniego orzeczenia Sąd Powiatowy ustalił, że pozwany trzymając kabel w miejscu złączenia pozostał na brzegu, natomiast ojciec powoda przeszedł na drugą stronę rzeczki i stojąc nad samą wodą zanurzył w niej umieszczoną na drewnianym drążku siatkę. W pewnym momencie ojciec powoda upadł twarzą do wody. Pozwany chcąc go ratować wskoczył do rzeczki, lecz czując działanie prądu wycofał się na brzeg i dopiero wówczas rozłączył kabel. W oparciu o opinię biegłego elektryka i lekarza Sąd Powiatowy przyjął, że ojciec powoda na skutek mokrych stóp i napięcia krokowego (rozstawienia nóg), został już na brzegu śmiertelnie porażony prądem, wobec czego nierozłączenie kabla nie pozostawało w związku przyczynowym z jego śmiercią.W rozpoznawanej sprawie Sąd Powiatowy zasądził od pozwanego rentę w wysokości 90 zł miesięcznie. W uzasadnieniu orzeczenia przyjął, że współwinnym śmierci ojca powoda jest pozwany, z tej przyczyny, że przy wspólnym łowieniu ryb wspólnie z nim posługiwał się prądem elektrycznym, który spowodował śmierć współtowarzysza. W tym stanie rzeczy odpowiedzialność pozwanego opiera się na przepisach art. 134, 136 i 137 k.z.W rewizji od powyższego wyroku pozwany wnosi o jego zmianę i oddalenie powództwa.Sąd Wojewódzki odroczył rozpoznanie sprawy i przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie: "Czy na podstawie przepisów prawnych zobowiązana jest wobec dziecka do odszkodowania osoba, która wraz z ojcem dziecka podjęła bezprawną, niebezpieczną dla życia czynność, w czasie której ojciec dziecka uległ śmiertelnemu wypadkowi?"Uzasadnienie prawnePrzejąwszy sprawę do rozpoznania we własnym zakresie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Z samego faktu istnienia szkody nie wynika jeszcze obowiązek odszkodowania. Powstaje on wówczas, gdy szkoda wynikła z przyczyny, za którą prawo czyni kogoś odpowiedzialnym.Przypadki, w których powstaje obowiązek odszkodowania z czynów niedozwolonych są następujące:1) wyrządzenie szkody własnym czynem,2) wyrządzenie szkody przez osoby, za które ponosi się odpowiedzialność,3) wyrządzenie szkody przez zwierzęta i rzeczy,4) wyrządzenie szkody w związku z użyciem sił przyrody,5) wyrządzenie szkody przy wykonywaniu pewnych uprawnień.W każdej z tych grup inna osoba jest odpowiedzialna, a mianowicie w pierwszej - sprawca, w drugiej - osoba obowiązana do nadzoru, powierzająca wykonanie czynności drugiemu, lub przełożony, w trzeciej - właściciel lub posługujący się zwierzęciem, zajmujący pomieszczenie lub posiadacz budynku, w czwartej - osoby wymienione w art. 152 i 153 k.z., w piątej np. właściciel prawa polowania.Wynik niniejszej sprawy zależy od rozważenia zagadnienia, czy wyrządzenie szkody, o którą w sprawie chodzi, nastąpiło wśród okoliczności, w których prawo przewiduje odpowiedzialność sprawcy lub innej osoby. W przypadku wniosku, iż - z mocy obowiązujących przepisów - nikt i za szkodę nie odpowiada a interes poszkodowanego nie jest chroniony innymi przepisami, np. o niesłusznym zbogaceniu lub nienależnym świadczeniu, poszkodowany sam szkodę poniesie.Nie wymaga bliższego wyjaśnienia, że szkoda nie nastąpiła wśród okoliczności, w których prawo przewiduje odpowiedzialność w wyżej - od 2); do 5) wymienionych grupach sytuacji. W sprawie nie chodzi o wyrządzenie szkody przez cudzy czyn. W przypadku z art. 142 k.z. istnieje wprawdzie odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną sobie przez osobę pozostającą pod nadzorem, pozwany jednak nie był osobą obowiązaną do nadzoru, i art. 144 i 145 k.z. nie mają zaś w sprawie zastosowania, gdyż dotyczą szkód wyrządzonych przez osobę, której powierzono wykonanie czynności, lub przez podwładnego, ale nie sobie, lecz innym osobom. Z natury rzeczy nie wchodzą w grę przepisy art. 148-151 k.z. Pozwany nie odpowiada również z art. 152 k.z., chociaż śmierć ojca powoda nastąpiła w związku z użyciem sił przyrody, jaką jest elektryczność, już z tej przyczyny, że nie był ani właścicielem ani prowadzącym na własny rachunek urządzenia, które szkodę spowodowało. Z uwagi na odmienność stanów faktycznych nie mają w końcu zastosowania pozostałe przepisy omawianej grupy, ani wyżej wymienionej grupy ostatniej.Już zatem drogą eliminacji należy dojść do wniosku, że pozwany może odpowiadać jedynie za wyrządzenie szkody własnym czynem (art. 134 i nast.k.z.).Do przyjęcia odpowiedzialności za własny czyn nie wystarcza samo spowodowanie szkody, lecz konieczne jest również wykazanie winy sprawcy. Trafnie w rewizji podnosi pozwany, że Sąd Powiatowy nie ustalił jego winy w postaci, jaka mu była zarzucona w postępowaniu karnym. Pozostaje zatem do rozważenia, czy zachowanie się pozwanego, polegające na bezprawnym, wspólnym łowieniu ryb za pomocą elektryczności, może być uznane za zawinione. Już z okoliczności, że pozwany został prawomocnie skazany za kradzież prądu oraz za naruszenie cudzego prawa rybołówstwa, wynika, iż pozwanemu należy przypisać winę, która polega na każdym niewłaściwym zachowaniu się, a przede wszystkim, na działaniu niezgodnym z przepisami prawa przedmiotowego.Przyjęcie winy nie decyduje jeszcze o odpowiedzialności pozwanego, jeśli między jego zachowaniem się a szkodą nie ma związku przyczynowego. Związek przyczynowy zachodzi wówczas, gdy szkoda jest przyczynowo koniecznym następstwem działania lub zaniechania sprawcy (art. 157 § 2 k.z. w związku z art. 1 p.o.p.c.). Między samym udziałem pozwanego w łowieniu ryb za pomocą elektryczności a śmiercią ojca powoda na skutek porażenia prądem nie zachodzi związek przyczynowy konieczny. Nie można bowiem udziału pozwanego w łowieniu ryb uznać za przyczynę śmierci ojca powoda. Przyczyną główną szkody był natomiast ustalony przez Sąd Powiatowy kompleks zjawisk elektrofizycznych (napięcie krokowe). Wprawdzie zobowiązany do odszkodowania odpowiada nie tylko za skutki konieczne, ale również i za skutki przypadkowe, które nie leżą poza przyczynowością, ale są postacią, w jakiej przyczynowość przejawia się - jednak tylko w ramach odpowiedzialności uzależnionej od winy, wtedy mianowicie, gdy przypadkowość jest objęta nie tylko świadomością, lecz i wolą sprawcy. Jeśli zatem udział pozwanego w połowie był przyczyną uboczną szkody, a jest bezsporne, że wola pozwanego nie objęła skutków przypadkowości, odpowiedzialność pozwanego nie może wynikać i ze związku przyczynowego przypadkowego.Dla braku zatem związku przyczynowego pozwany nie ponosi odpowiedzialności z art. 134 k.z. Odpada tym samym odpowiedzialność z art. 162 § 2 k.z., a skoro powodowi nie służy żadne prawo podmiotowe, również i możność zastosowania art. 3 p.o.p.c. Art. 1 p.o.p.c. nie wchodzi natomiast w grę dlatego, że szkoda powstała w okolicznościach przestępczych. W sprawie nie mają również zastosowania art. 136 i 137 k.z. Dotyczą one sytuacji, w której kilku sprawców wyrządza szkodę nie sobie, lecz osobie trzeciej, przy czym ich działania mogą być różnorodne (art. 136 k.z.) lub jednorodne (art. 137) k.z.Jak wynika z przytoczonych rozważań, prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego decydujących o podstawie odpowiedzialności, nie wymaga już poczynienia dalszych ustaleń faktycznych. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy z mocy art. 386 k.p.c. zaskarżony wyrok zmienił i powództwo oddalił.