3 CO 23/57

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Bryl (sprawozdawca), H. Jaślan.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Lecha K. przeciwko Irenie K. o ustalenie wygaśnięcia obowiązku, na skutek przedstawienia przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 25 czerwca 1957 r. zagadnienia prawnego:"Czy w przypadku zaniechania orzeczenia, który z małżonków ponosi winę rozwodu (art. 31 § 1 Kod. rodz.), w następstwie czego oboje małżonków uważa się za niewinnych, przepis art. 34 § 3 (in fine) Kod. rodz. znajdzie również zastosowanie, gdy osoba korzystająca ze środków utrzymania z powodu choroby psychicznej nie będzie w stanie również po upływie pięciolecia utrzymać się własnymi siłami, a więc czy w tych okolicznościach żądanie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego nie stanowi nadużycia prawa podmiotowego strony powodowej?" na mocy art. 388 k.p.c. udzielił następującej odpowiedzi prawnej:"W wypadku zaniechania w wyroku rozwodowym na zgodny wniosek stron orzeczenia o winie przepis art. 34 § 3 Kod. rodz. in fine ma zastosowanie niezależnie od sytuacji życiowej, w jakiej znajdzie się osoba uprawniona do alimentacji. Żądanie osoby zobowiązanej ustalenia wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego z upływem lat 5 od orzeczenia rozwodu nie może być uznane za nadużycie prawa podmiotowego".Uzasadnienie faktycznePrawomocnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 26 stycznia 1951 r. rozwiązano małżeństwo stron bez orzekania o winie.W dniu 21 listopada 1951 r. Sąd Powiatowy w Katowicach zasądził od Jana K. na rzecz Ireny K. tytułem środków utrzymania kwotę 200 zł miesięcznie.Obecnie powód Jan K. wniósł o ustalenie, że jego obowiązek alimentacyjny wygasł, gdyż upłynęło 5 lat od dnia rozwiązania związku małżeńskiego stron.Pozwana wniosła o oddalenie powództwa podnosząc, że jest niezdolna do pracy, gdyż przebywa w Państwowym Szpitalu dla nerwowo i psychicznie chorych w Pruszkowie.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 29.XI.1956 r. uwzględnił powództwo przyjmując, że w wypadku orzeczenia rozwodu bez orzekania o winie każdy z małżonków ma pozycję małżonka niewinnego i tym samym zgodne żądanie stron zaniechania orzekania o winie (art. 31 § 2 Kod. rodz.) zawiera w sobie dyspozycję uprawnieniami alimentacyjnymi. Uprawnienia zaś te gasną z upływem 5 lat od orzeczenia rozwodu i okoliczność, że pozwana jest niezdolna do pracy, nie może wyłączać zastosowania art. 34 § 3 Kod. rodz.Wyrok Sądu Powiatowego zaskarżyła pozwana rewizją. Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję pozwanej, postanowieniem z dnia 25.VI.1957 r. odroczył rozpoznanie sprawy i na mocy art. 388 k.p.c. przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia budzące wątpliwości zagadnienie prawne przedstawione na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sytuacja, w jakiej znalazły się strony wskutek zaniechania na ich zgodny wniosek orzeczenia o winie przez Sąd rozwiązujący ich małżeństwo, jest identyczna z sytuacją małżonków, którzy nie zostali uznani za winnych rozwodu. Kwestię tę zresztą oba niższe Sądy uważały za nie budzącą wątpliwości. Została ona zarówno w literaturze (zob. uwagi do art. 34 Kod. rodz. zamieszczone w komentarzu do Kod. rodz. pod redakcją M. Grudzińskiego i J. Ignatowicza, s. 162 i 163), jak też i w orzecznictwie S.N. (zob. uchwałę S.N. z dnia 2.III.1957 r., sygn. 3 CO 2/57) rozstrzygnięta w sposób wyżej wskazany.Postawione więc przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne powinno być rozstrzygnięte na podstawie przepisu art. 34 § 1 i 3 Kod. rodz. Art. 34 § 1 Kod. rodz. przyznaje małżonkowi, który nie został uznany za winnego rozwodu, prawo żądania od drugiego małżonka, nawet niewinnego, dostarczenia mu środków utrzymania stosownie do jego możliwości zarobkowych i majątkowych, jeżeli nie jest w stanie utrzymać się własnymi siłami. Prawo do środków utrzymania przewidziane tymże przepisem, choćby nawet było sądownie przyznane, wygasa w razie powstania przesłanek przewidzianych w § 3 art. 34 Kod. rodz. Wygaśnięcie tego uprawnienia następuje z mocy ustawy (ipso iure). Ewentualne orzeczenie sądowe, jakie może być wydane w tym względzie w razie sporu o wygaśnięcie uprawnienia alimentacyjnego, ma zasadniczo znaczenie deklaratoryjne. Sąd bowiem w tym wypadku stwierdza jedynie, że powstały przesłanki ustawowe, które powodują wygaśnięcie obowiązku zobowiązanego do alimentacji małżonka z jednej strony, a utratę uprawnień do alimentacji współmałżonka z drugiej strony. Zgaśnięcie prawa do środków utrzymania przewidziane w przepisie art. 34 § 3 Kod. rodz. nie jest uzależnione od jakichkolwiek innych przesłanek, niż przewiduje to wymieniony co dopiero przepis. Uzależnienie więc wygaśnięcia prawa do alimentacji od dodatkowych okoliczności, niż przewiduje to art. 34 § 3 Kod. rodz., byłoby sprzeczne z tym przepisem. Nie można w szczególności uzależniać wygaśnięcia uprawnienia alimentacyjnego na mocy art. 34 § 3 Kod. rodz. od sytuacji osobistej lub majątkowej małżonka uprawnionego do alimentacji. Obowiązek alimentacji przewidziany w przepisie art. 34 § 1 Kod. rodz., którego wygaśnięcie przewiduje § 3 tegoż artykułu, uwarunkowany jest właśnie powstaniem tego rodzaju sytuacji, w której małżonek nie uznany za winnego rozwodu nie jest w stanie utrzymać się własnymi siłami. W przeciwnym bowiem razie brak byłoby jakichkolwiek podstaw do prawa do alimentacji. Prawo to jednak, jak wyżej wywiedziono, wygasa z mocy ustawy przez śmierć zobowiązanego oraz na skutek zawarcia nowego małżeństwa przez uprawnionego, a jeśli zobowiązanym jest małżonek niewinny - z upływem lat 5 od orzeczenia rozwodu. Żądanie małżonka zobowiązanego do alimentacji, aby stwierdzić zgaśnięcie jego obowiązku wobec istnienia przesłanek przewidzianych w art. 34 § 3 Kod. rodz., nie może więc być uznane za nadużycie przysługującego mu prawa.Z powyższych względów należało powziąć powyższej treści uchwałę.