3 CR 236/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie: S. Rejman, W. Glabisz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisławy M. przeciwko Marianowi K. i Państwowej Komunikacji Samochodowej - Ekspozytura Osobowa w R. o odszkodowanie, na skutek rewizji powódki i obu pozwanych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 8 stycznia 1962 r.zmienił zaskarżony wyrok i zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz powódki 10.000 zł (dziesięć tysięcy złotych) tytułem zadośćuczynienia za krzywdę moralną z 8% od dnia 11 grudnia 1957 r., oddalając powództwo w pozostałej części; oddalił w pozostałym zakresie rewizję powódki oraz rewizję pozwanych.Uzasadnienie faktyczneW dniu 23 maja 1956 r. syn powodów, Władysław M., zatrudniony w pozwanym Przedsiębiorstwie jako konduktor, wypadł podczas służbowej jazdy z autobusu i poniósł śmierć wskutek przejechania.Powodowie - twierdząc, że wypadek nastąpił zarówno z winy Przedsiębiorstwa, które do przewozu pasażerów dopuściło wóz w stanie nie nadającym się do jazdy, jak i z winy pozwanego kierowcy, gdyż nie powinien był prowadzić wozu z popsutymi hamulcami, oraz że syn pomagał im finansowo, odwdzięczając się za dostarczaną mu żywność i inne świadczenia, jak pranie bielizny itp. - domagali się zasądzenia od pozwanych solidarnie 20.000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę moralną i po 500 zł miesięcznej renty.W toku procesu zmarł ojciec denata, w związku z czym postępowanie z jego powództwa zostało zawieszone.Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa, przy czym Przedsiębiorstwo zaprzeczyło, by samochód miał wady oraz by powodowie pozostawali na utrzymaniu zmarłego syna, gdyż był on żonaty i miał na utrzymaniu, poza żoną, jeszcze czworo dzieci, którym też została przyznana renta ubezpieczeniowa, podczas gdy wniosek powodów o przyznanie im renty został załatwiony odmownie. Pozwany K., nie negując faktu skazania go w związku z wypadkiem za przestępstwo z art. 215 § 1 k.k., zaprzeczył również, by powodom służyły roszczenia odszkodowawcze, gdyż nie byli na utrzymaniu syna.Sąd Wojewódzki zasądził solidarnie od pozwanych 2.000 zł zadośćuczynienia oraz rentę miesięczną w wysokości 100 zł, oddalając powództwo Stanisławy M. w pozostałej części. Sąd uznał, że pozwany K. odpowiada za wypadek na podstawie art. 134 k.z. w związku z wyrokiem skazującym go za przestępstwo z art. 215 § 1 k.k., popełnione w ten sposób, że jako kierowca pozwanego Przedsiębiorstwa prowadził autobus o poważnych brakach technicznych, w którym znajdowało się 18 osób, w wyniku czego w czasie jazdy pod górę spowodował zgaśnięcie motoru, cofanie się autobusu w tył i zabicie Władysława M., którymi to ustaleniami Sąd był w mocy art. 7 § 1 k.p.c. związany. Przedsiębiorstwo natomiast odpowiada na podstawie art. 145 k.z. z tytułu ryzyka, a także z mocy art. 24 dekretu z dnia 25.VI.1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, gdyż - jak wynika z akt karnych - wypuszczając wóz z wadami technicznymi, dopuściło się zaniedbania obowiązków wynikających z przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy. Sąd Wojewódzki ustalił także, że w czasie zamieszania, jakie zapanowało w cofającym się autobusie, syn powodów stał przy drzwiach i uspokajał pasażerów, lecz w pewnym momencie drzwi się otworzyły, M. wypadł z autobusu i dostał się pod jego koła. Okoliczności te czynią bezzasadnym zarzut pozwanych, że M. swoim postępowaniem przyczynił się do wypadku. Mając na uwadze, że powódka jest żyjącą w niedostatku i niezdolną do pracy staruszką, która potrzebowała pomocy syna i taką pomoc istotnie otrzymała w postaci datków pieniężnych, Sąd Wojewódzki ze względów słuszności zasądził na jej rzecz, na podstawie art. 162 § 3 k.z., rentę miesięczną w wysokości 100 zł, a ponieważ uległa również pogorszeniu jej sytuacja życiowa, przyznał jej nadto, z mocy art. 166 k.z., 2.000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę moralną.Wyrok powyższy zaskarżyła zarówno powódka, która w swej rewizji żądała zmiany wyroku przez podwyższenie renty do 500 zł i zadośćuczynienia do 10.000 zł (twierdząc, że przyznane wyrokiem sumy nie stanowią wystarczającej rekompensaty), jak i pozwani, którzy zarzuty błędnej oceny okoliczności faktycznych i naruszenia art. 162 § 3 i 166 k.z. uzasadniali stwierdzonymi postępowaniem dowodowym faktami, że zmarły syn nie utrzymywał powodów, wręczane zaś kwoty stanowiły rekompensatę za dostarczane mu produkty żywnościowe oraz pranie bielizny, a ponadto że zgodnie z przepisami rentowymi rodzicom po zmarłych ich dzieciach przyznaje się rentę tylko wówczas, gdy zmarły rzeczywiście utrzymywał rodziców oraz gdy zamieszkiwali oni wspólnie z nim. Poza tym pozwany K. zarzucał, że Sąd Wojewódzki ograniczył się do przejrzenia akt prokuratorskich zamiast przeprowadzenia dowodu z akt w sprawie IV K 152/56, mimo że ustalenia wyroku skazującego odbiegają od treści zarzutów postawionych mu w akcie oskarżenia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pozwani w swych rewizjach trafnie wywodzą, że ustalony w sprawie stan faktyczny nie uzasadnia zasądzenia powódce renty z mocy art. 162 § 3 k.z. Jest bowiem niesporne, że zmarły był żonaty i miał na swym utrzymaniu czworo małoletnich dzieci, w związku z czym Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w R. przyznał rentę rodzinną nie rodzicom zmarłego, lecz wdowie i jej dzieciom. Mając tak poważne obowiązki alimentacyjne, Władysław M. nie był w możności ze swego wynagrodzenia, które nie przekraczało sumy 1.000 zł miesięcznie, dostarczać jeszcze środków utrzymania swoim rodzicom. Wprawdzie na dwa bądź trzy lata przed śmiercią Władysław M. wskutek nieporozumień w małżeństwie rozszedł się z żoną i zamieszkiwał oddzielnie, jednakże fakt ten nie ułatwił mu sytuacji życiowej, raczej przeciwnie, jeszcze ją pogorszył, gdyż poza dotychczasowymi obowiązkami alimentacyjnymi doszły nowe ciężary, związane z potrzebą samodzielnego prowadzenia gospodarstwa domowego i pociągające za sobą nowe wydatki, których nie miał w okresie utrzymywania wspólności małżeńskiej. Ta właśnie nowo wytworzona sytuacja stwarzała potrzebę korzystania przez M. z pomocy, jakiej mu udzielała powódka w postaci dostarczania od czasu do czasu środków żywności i prania mu bielizny. Sytuacja życiowa powódki nie była aż tak dobra, by mogła świadczenia te dostarczać synowi nieodpłatnie. Wręczane przeto powódce przez syna od czasu do czasu banknoty stuzłotowe, o których zeznaje powódka, stanowiły rekompensatę w zamian za wymienione wyżej świadczenia na rzecz syna. Tak też oceniali sytuację sami powodowie, twierdząc w pozwie, że żona nie dbała o ich syna i od czasu, gdy zamieszkał oddzielnie, dowozili mu żywność i dbali o całkowite jego utrzymanie.Sąd Wojewódzki słusznie w tych okolicznościach nie znalazł podstaw do zasądzenia powódce renty z mocy art. 162 § 2 k.z. wobec braku podstawowej przesłanki faktycznej w postaci rzeczywistego utrzymywania powódki przez syna.Przytoczony wyżej niesporny stan faktyczny nie usprawiedliwiał również roszczenia powódki o rentę na podstawie art. 162 § 3 k.z., a odmienna ocena Sądu Wojewódzkiego powzięta została z wyraźnym naruszeniem tego przepisu. Wręczane powódce przez syna pewne kwoty pieniężne - jeśli nawet uznać, że równoważyły one wartość wzajemnych świadczeń powódki - mogłyby być co najmniej oceniane jako dorywcza pomoc ze strony syna, nigdy zaś jako stałe dostarczanie powódce środków utrzymania. Przepis art. 162 § 3 k.z. uzależnia przyznanie renty osobom bliskim od stałego dostarczania środków utrzymania, tej zaś przesłanki w sprawie brak.Z tych więc przyczyn zaskarżony wyrok w części zasądzającej rentę należało z mocy art. 386 k.p.c. zmienić i powództwo o rentę oddalić. Należy przy tym zauważyć, że nie jest trafne powoływanie się przez pozwanych na brak podstaw do zasądzenia powódce renty ze względu na brak warunków, od których przepisy prawa rentowego uzależniają przyznanie renty rodzicom. Jakkolwiek bowiem z mocy art. 45 ust. 2 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97) oraz § 3 rozp. Rady Ministrów z dnia 24 czerwca 1958 r. w sprawie warunków, w jakich uważa się rodziców i męża za pozostających na utrzymaniu pracownika (Dz. U. Nr 42, poz. 200) rodziców pracownika uważa się za uprawnionych do renty rodzinnej, jeżeli m. in. pozostawali na utrzymaniu pracownika i wspólnie z nim zamieszkiwali, to jednak przepisy te nie mają zastosowania w procesie o rentę uzupełniającą, w którym sąd bada wyłącznie istnienie przesłanek przewidzianych w przepisie art. 162 k.z. w związku z art. 24 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Przesłanki, jakimi się kierował Sąd Najwyższy, uwzględniając rewizję pozwanych, a które dotyczyły zaskarżenia wyroku w części zasądzającej rentę, usprawiedliwiają również oddalenie rewizji powódki o podwyższenie renty (art. 383 k.p.c.).Natomiast nie można odmówić słuszności rewizji powódki dotyczącej wyroku w części oddalającej żądanie zadośćuczynienia za krzywdę moralną w związku ze śmiercią syna. Z ustaleń zaskarżonego wyroku wynika, że powódka posiada wprawdzie małe gospodarstwo rolne, jednakże ma już 65 lat i z powodu chorób stała się niezdolna do pracy. W toku procesu zmarł jej mąż. Pomoc ze strony syna byłaby w tej sytuacji nieodzowna. Na pomoc powódka mogłaby realnie liczyć, gdyż łączyły ją z synem silne więzy rodzinne, przejawiające się w trosce o jego zdrowie i sprawy bytowe. Mimo ciężkiej sytuacji materialnej syna powódki znajdował on możliwość odwzajemniania się matce choćby sporadycznie wręczanymi pewnymi kwotami. Teraz więc, gdy powódka stała się niezdolna do pracy, śmierć jej syna, pozbawiając ją możliwości uzyskiwania od niego realnej pomocy w gospodarstwie rolnym, pogorszyła niewątpliwie w sposób znaczny jej sytuację życiową. Stan ten usprawiedliwia całkowicie przyznanie jej zadośćuczynienia w żądanej wysokości.Z tej przyczyny wyrok co do zadośćuczynienia należało zmienić jak w sentencji (art. 386 k.p.c.), oddalając jednocześnie rewizje pozwanych dotyczące wyroku w części uwzględniającej powództwo o zadośćuczynienie (art. 383 k.p.c.).