3 CR 353/60

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Wilhelma H. przeciwko Skarbowi Państwa (Zasadnicza Szkoła Zawodowa) o zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 3 listopada 1959 r. zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Katowicach z dnia 4 listopada 1958 r. zmienił w częściach dotyczących przyznania praw najmu lokalu (ustęp 2) postanowienia Sądu Powiatowego, a to w ten sposób, że wniosek Wilhelma H. o zniesienie współwłasności w zakresie praw do lokalu oddalił, poza tym rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca Wilhelm H. wniósł o zniesienie współwłasności przedsiębiorstwa fryzjerskiego składającego się z lokalu oraz z szeregu ruchomości stanowiących urządzenie tegoż zakładu, a to przez sprzedaż licytacyjną względnie oddanie całego przedsiębiorstwa wnioskodawcy z odpowiednimi spłatami na rzecz przeciwnika wniosku. Następnie wnioskodawca zmienił żądanie wniosku, domagając się dokonania fizycznego podziału przedsiębiorstwa przez przyznanie mu konkretnej części lokalu wraz z połową ruchomości.Uczestnicy postępowania, a to Skarb Państwa (Prez. WRN - Wydział Finansowy w K.) oraz Zasadnicza Szkoła Zawodowa w K. wnieśli o oddalenie wniosku zarzucając: Skarb Państwa, że względy społeczne przemawiają za tym, aby przedsiębiorstwo służyło nadal Zasadniczej Szkole Zawodowej, zaś Zasadnicza Szkoła Zawodowa - że wnioskodawca nie jest współwłaścicielem prowadzonego przez nią przedsiębiorstwa, gdyż przedsiębiorstwo to stworzyła ona sama, otrzymawszy w zarząd ruchomości od R.U.L. w Katowicach, zaś przydział na lokal od Oddziału Kwaterunkowego. Nadto zarzuciła, że nie jest legitymowana biernie do udziału w sporze, gdyż nie jest współwłaścicielką żadnych ruchomości.Sąd Powiatowy "zniósł współwłasność przedsiębiorstwa fryzjerskiego" w ten sposób, że wnioskodawcy i Skarbowi Państwa - Prezydium WRN w K. przyznał na wyłączną własność wymienione w postępowaniu ruchomości, a nadto przyznał prawa wynikające z najmu lokalu przy ul. K. 13-A. Wilhelmowi H. co do pierwszej izby z wejściem od strony Pl. M., a Skarbowi Państwa co do pozostałej części lokalu z wejściem od ul. K.W uzasadnieniu postanowienia Sąd Powiatowy na "podstawie prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w K. z 7 grudnia 1949 r. 1 C 192/49 stwierdził, że wyrokiem tym zwolnione zostało w idealnej połowie spod zajęcia i egzekucji przedsiębiorstwo fryzjerskie wraz z lokalem przy ul. K. w K. oraz urządzeniem fryzjerskim obejmującym wszystkie ruchomości objęte wnioskiem na rzecz Wilhelma H., który, jak wynika z uzasadnienia, był współwłaścicielem tego przedsiębiorstwa po połowie - wraz z Janem S.".Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 3 listopada 1959 r. oddalił rewizje, wniesione przez Skarb Państwa i Zasadniczą Żeńską Szkołę Zawodową.Minister Sprawiedliwości pismem, które wpłynęło do Sądu Najwyższego dnia 3 maja 1960 r. złożył rewizję nadzwyczajną i zgłosił wniosek o uchylenie postanowień sądów obu instancji i odrzucenie wniosku lub przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna wychodzi z założenia, iż w myśl przepisu art. 17 pkt 2 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. z 1958 r. Nr 11, poz. 37) przysługujący wnioskodawcy udział w przedsiębiorstwie przeszedł na własność Państwa. Tego poglądu nie można podzielić.W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 7 lutego 1959 r. I CO 32/58 (OSN 1960/III poz. 61) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przepis art. 17 powyższej ustawy "ma zastosowanie również do mienia, stanowiącego mienie opuszczone w rozumieniu dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. z 1946 r. Nr 13, poz. 87), jeżeli to mienie nie zostało na podstawie powołanego dekretu objęte przez organy likwidacyjne". Jeżeli natomiast takie objęcie nastąpiło, to przepis art. 17 nie ma zastosowania. W uzasadnieniu powyższej uchwały wyjaśniono, że czynnościami, które dowodzą objęcia mienia przez organy likwidacyjne są m.in. przekazanie mienia przez urząd likwidacyjny (lub wydział finansowy) w zarząd innej jednostki zgodnie z art. 12 dekretu, wpisanie mienia do rejestru majątków opuszczonych i poniemieckich, jak również wszelkie pisma, świadczące o tym, że mienie było traktowane jako mienie opuszczone. Taka sytuacja zachodzi właśnie w sprawie niniejszej.Przedsiębiorstwo, o które chodzi w sprawie, zostało decyzją O.U.L. w K. z dnia 30 października 1950 r. przekazane w zarząd na podstawie art. 12 dekretu, a to jako majątek "opuszczony". Już poprzednio mienie to było w ewidencji urzędu likwidacyjnego i w korespondencji było traktowane jako mienie opuszczone bądź poniemieckie. W powyższym stanie rzeczy przepis art. 17 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. nie może w sprawie znaleźć zastosowania.Natomiast słuszny w zasadzie jest zarzut rewizji nadzwyczajnej, że zniesienie współwłasności może dotyczyć tylko rzeczy w rozumieniu prawa rzeczowego, a nie przedsiębiorstw jako takich, obejmujących tak rzeczy, jak i prawa obligacyjne czy inne składniki.Zniesienia współwłasności na podstawie przepisu art. 93 pr. rzecz. można żądać, gdy istnieje współwłasność w rozumieniu art. 78 tegoż prawa, czyli w wypadku, gdy "rzecz należy do kilku osób", rzeczami zaś "są jedynie przedmioty materialne" (art. 1 pr. rzecz.).Wbrew poglądowi więc wnioskodawcy i sądów obu instancji nie było dopuszczalne zniesienie współwłasności w stosunku do obligacyjnego prawa najmu do lokalu, zajmowanego przez przedsiębiorstwo, które Sąd Powiatowy zastosował (ust. 2 postanowienia) w postaci przyznania "praw wynikających z najmu lokalu" dwom uczestnikom postępowania odnośnie do określonych części lokalu. Powołanie się Sądu Wojewódzkiego dla uzasadnienia odmiennego stanowiska na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 1957 r. I CR 142/57 (OSN 1959/I poz. 7) jest chybione, gdyż orzeczenie to dotyczy zupełnie innego zagadnienia. Nie ma w nim w ogóle mowy o zniesieniu współwłasności na podstawie przepisu art. 93 i nast. pr. rzecz., lecz tylko o unormowaniu współposiadania z art. 90 tegoż prawa. Poza tym w orzeczeniu tym chodzi o wypadek, w którym uczestnicy postępowania są współwłaścicielami nieruchomości, obejmującej lokal, którego współposiadanie ma być unormowane, gdy tymczasem w sprawie niniejszej taki stan rzeczy nie zachodzi i Sąd Powiatowy "przyznał prawa wynikające z najmu lokalu" jako prawa obligacyjne.Należy nadto podnieść, że dyspozycja ze strony Sądu takimi prawami w ogóle nie wchodzi w grę już choćby dlatego, że lokal znajduje się w K., gdzie obowiązuje publiczna gospodarka lokalami i prawo do zajmowania lokalu czy jego części mogłoby wynikać tylko z przydziału władzy kwaterunkowej.Z tych zasad sprawa dojrzała do zmiany postanowień sądów obu instancji w części, w której dotyczą one zniesienia współwłasności w zakresie praw do lokalu i do oddalenia wniosku w tym zakresie, co w konsekwencji musi wpłynąć także na orzeczenie o kosztach postępowania przed Sądem Powiatowym i Wojewódzkim.Natomiast nie można uwzględnić rewizji nadzwyczajnej w części, w której dotyczy ona zniesienia współwłasności rzeczy ruchomych, wchodzących w skład przedsiębiorstwa, jakiego dokonał Sąd Powiatowy.Jak to bowiem Sąd Najwyższy już wyjaśniał, w procesie socjalistycznym należy unikać wszelkiego zbędnego formalizmu i rozpoznawać żądania stron stosownie do ich istotnej treści i celu, choćby zostały one ujęte w nieprawidłową formę.Żądając zniesienia współwłasności przedsiębiorstwa, wnioskodawca, jak wynika z jego wywodów, zmierzał w istocie do zniesienia współwłasności wszystkich składników, które się na przedsiębiorstwo składają. Skoro zniesienie takie było dopuszczalne w stosunku do ruchomości, to uwzględnienie żądania w tym zakresie stanowi częściowe uwzględnienie wniosku w granicach, w których jest on uzasadniony. W tej części więc postanowienia sądów obu instancji muszą być utrzymane w mocy, a rewizja nadzwyczajna, która w tym zakresie nie zawiera żadnych usprawiedliwionych podstaw, musi w tej części ulec oddaleniu.