I CO 32/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Święcicki, J. Marowski, Z. Wasilkowska, J. Szczerski, H. Dąbrowski (sprawozdawca), K. Lipiński.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu jawnym dnia 7 lutego 1959 r. przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów następujące pytanie prawne:"Czy przepis art. 17 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowanie stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) ma zastosowanie do mienia stanowiącego mienie opuszczone w rozumieniu dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87), jeżeli państwowa jednostka organizacyjna objęła faktyczne władanie nad tym mieniem nie dlatego, że było to mienie opuszczone, i dla uzasadnienia władania nie powoływała się na przepisy o majątkach opuszczonych?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Przepis art. 17 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) ma zastosowanie również do mienia stanowiącego mienie opuszczone w rozumieniu dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87), jeżeli to mienie nie zostało na podstawie powołanego dekretu objęte przez organy likwidacyjne".Uzasadnienie faktyczneUstawa z dnia 25.II.1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) dotyczy: 1) przedsiębiorstw, które poddane były przymusowemu zarządowi ustanowionemu na podstawie dekretu z 16.XII.1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (art. 2), 2) zakładów elektrycznych objętych w zarząd na podstawie art. 6 i 7 ustawy z 4.VII.1947 r. o planowej gospodarce energetycznej (art. 17 pkt 1) i 3) przedsiębiorstw i innego mienia, których władanie osoby uprawnione utraciły w okresie do dnia 31.XII.1954 r. i które w dniu wejścia w życie ustawy pozostawały w faktycznym władaniu państwowych jednostek organizacyjnych, chyba że to władanie oparte było na tytule prawnym wynikającym z przepisów szczególnych innych aniżeli powołany dekret z 1918 r. i wymieniona ustawa z 4.VII.1952 r. (art. 17 pkt. 2).Sformułowanie i treść przedstawionego składowi 7 sędziów pytania prawnego wskazują, że pytanie to, aczkolwiek powołano w nim ogólnie przepisy art. 17 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r., zmierza do wyjaśnienia wątpliwości, jakie skład sądzący powziął w zakresie wyodrębnienia ostatniej z wymienionych trzech kategorii mienia, tj. przedsiębiorstw innego mienia objętych dyspozycją art. 17 pkt 2. Udzielenie na to pytanie odpowiedzi ma istotne znaczenie ze względu na treść art. 5, 7 i 13 tej ustawy, w szczególności dla rozstrzygnięcia, czy w konkretnym wypadku zachodzi niedopuszczalność drogi sądowej i czy ewentualnie toczące się już w chwili wejścia w życie wymienionej ustawy postępowanie sądowe uległo umorzeniu z mocy prawa.Ponadto ze sformułowania pytania wynika, że wątpliwości dotyczyły jedynie mienia opuszczonego, a w szczególności kwestii, czy przepisy powołanej ustawy z dnia 25.II.1958 r. stosują się, jeżeli mienie było wprawdzie opuszczone, jednakże państwowa jednostka organizacyjna objęła faktyczne władanie nad nim nie dlatego, że było to mienie opuszczone.Założeniem powyższego pytania jest uznanie przepisów o majątkach opuszczonych za przepisy szczególne w rozumieniu art. 17 pkt 2 powołanej ustawy z dnia 25.II.1958 r., na których może opierać się władanie Państwa. Pogląd ten nie może budzić wątpliwości w świetle przepisów art. 7 i 12 dekretu z dnia 8.III.1946 r., z których wynika uprawnienie organów Państwa do zabezpieczenia mienia opuszczonego, kontroli nad nim i oddawania go w najem i dzierżawę albo w zarząd i użytkowanie oraz do sprzedaży ruchomości.W związku z treścią pytania wymaga przede wszystkim wyjaśnienia, czy zastosowanie przepisów ustawy z dnia 25.II.1958 r. nie jest w ogóle wyłączone w stosunku do mienia opuszczonego w rozumieniu dekretu z dnia 8.III.1946 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 87) ze względu na sam charakter mienia opuszczonego i podstawowe założenia oraz zasadniczy w odniesieniu do tych majątków cel tegoż dekretu.Przepisy dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich nie mają, jeśli dotyczą mienia opuszczonego, charakteru nacjonalizacyjnego. Zasadniczym bowiem celem tego dekretu jest zabezpieczenie mienia, którego posiadanie obywatele utracili w związku z -wojną, wobec przewidzianego w dekrecie zwrotu tego mienia uprawnionym osobom. Dekret ten przewiduje wprawdzie w art. 34 nabycie przez Państwo własności mienia opuszczonego po upływie określonego czasu, jednakże upaństwowienie tego mienia w tym trybie, jak to podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały Całej Izby Cywilnej z dnia 24 maja 1956 r. w przedmiocie nabycia przez Państwo własności nieruchomości z mocy art. 34 powyższego dekretu (OSN 1957, poz. 1), dekret traktuje jako ostateczność, którą należało przyjąć dlatego, że szkodliwy z punktu widzenia gospodarczego stan tymczasowości nie może trwać bez żadnych ograniczeń. Przy ocenie powyższego charakteru norm dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, jeśli dotyczą one majątków opuszczonych, nie można jednak pominąć treści przepisu art. 39 tegoż dekretu, który stanowi, że przepisy wymienionego dekretu nie naruszają postanowień dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tekst jednolity: Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), dekretu z 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82), ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 3, poz. 17) ani innych przepisów prawa, na podstawie których Państwo może dokonać wywłaszczenia majątku, ustanowić przymusowy zarząd lub wprowadzić inne ograniczenia prawa własności lub posiadania.Przepisy dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich nie wyłączyły zatem, jak to wyraźnie wynika z treści art. 39, objęcia w tymczasowy zarząd lub we władanie mienia stanowiącego majątek opuszczony w rozumieniu tego dekretu ani też przejścia lub przejęcia takiego mienia na własność Państwa - na podstawie innych przepisów prawa aniżeli wymieniony dekret, a w szczególności objęcia mienia opuszczonego w zarząd na podstawie dekretu z 1918 r. W konsekwencji do objętych na podstawie tego dekretu przedsiębiorstw postanowienia ustawy z 25 lutego 1958 r. mają zastosowanie bez względu na to, czy przedsiębiorstwa te stanowią w rzeczywistości mienie opuszczone, czy też nie stanowią. Wynika stąd również, że okoliczność, iż przedsiębiorstwo czy inne objęte w zarząd lub władanie państwowe mienie stanowi majątek opuszczony w rozumieniu przepisów o majątkach opuszczonych i poniemieckich, nie uzasadnia sama przez się wniosku, że przepisy ustawy z 25 lutego 1958 r. do takiego mienia nie mają zastosowania.Żeby ocenić, kiedy do mienia opuszczonego nie stosują się przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1958 r., należy mieć na uwadze przepisy dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Podstawowe założenia tego dekretu są różne w zależności od charakteru majątków, których dekret ten dotyczy. Jednakże tak dla realizacji zadań wynikających z przejścia - w myśl art. 2 ust. 1 i 4 - z mocy samego prawa majątków poniemieckich na własność Skarbu Państwa, jak i dla wykonania zadań związanych z przewidzianym zwrotem majątków opuszczonych utworzone zostały z mocy art. 7 tego dekretu urzędy likwidacyjne 1 ). Przepis ten w ust. 3 i 4 stanowi, że do zakresu działania urzędów likwidacyjnych należy: zabezpieczenie majątków opuszczonych i poniemieckich do czasu objęcia ich przez władze właściwe ze względu na rodzaj majątku, sporządzenie inwentarza tych majątków oraz inne czynności zlecone przepisami dekretu lub rozporządzeń wydanych na jego podstawie. Wydane na podstawie art. 9 tego dekretu rozporządzenie Ministrów Finansów i Ziem Odzyskanych z dnia 23 grudnia 1948 r. o zakresie działania i organizacji urzędów likwidacyjnych (Dz. U. Nr 62, poz. 485) stanowi w § 13 pkt 1, że do ustalenia, czy majątek jest opuszczony lub poniemiecki, powołane są urzędy likwidacyjne. W myśl postanowień art. 12 ust. 1 i 2 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich urzędy te, po skontrolowaniu i przejęciu majątków, przekazują majątki poniemieckie w zarząd właściwym ze względu na rodzaj majątku ministerstwom lub organom odpowiednich innych osób prawa publicznego, jak również przekazują majątki opuszczone w zarząd właściwym ze względu na rodzaj majątku ministerstwom, a za zgodą właściwego ministra - w bezpośredni zarząd i użytkowanie także instytucjom użyteczności publicznej, instytucjom spółdzielczym, społecznym, organizacjom kulturalnym i oświatowym oraz organizacjom dla grup ludności szczególnie prześladowanych przez Niemców. Z treści przytoczonych przepisów wynika, że urzędy likwidacyjne zostały powołane wyłącznie do zabezpieczenia majątków ze względu na zasadnicze cele tego dekretu, mianowicie do podjęcia decyzji w przedmiocie objęcia mienia i do samego objęcia tego mienia z tej przyczyny, że stanowi ono majątek opuszczony lub poniemiecki, jak również do podjęcia następnie, w zależności od wyniku dokonanych przez te urzędy ustaleń, uwarunkowanych zasadniczymi celami decyzji co do przekazania objętych przez nie majątków w zarząd właściwym ze względu na charakter i rodzaj majątku władzom państwowym lub organom innych podmiotów niż Państwo. Znajduje to podkreślenie w postanowieniu art. 10, w myśl którego każda władza państwowa, osoba prawna lub fizyczna, dowiedziawszy się o majątku, który jest opuszczony lub przechodzi w myśl art. 2 ust. 1 i 4 na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego, obowiązana jest do niezwłocznego zawiadomienia o tym urzędu likwidacyjnego, oraz w postanowieniu art. 11, wkładającym na każdego, kto jest w posiadaniu lub sprawuje faktyczny zarząd takich majątków, a więc również na jednostki państwowe (kierowników tych jednostek), obowiązek niezwłocznego zgłoszenia tych majątków wraz z wszelkimi rachunkami, dowodami i gotowizną urzędowi likwidacyjnemu.Faktyczne objęcie mienia przez organy likwidacyjne nie uzasadnia jednak jeszcze wniosku, że objęcie mienia przez te organy nastąpiło na podstawie dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, a więc było czynnością zmierzającą do zabezpieczenia mienia ze względu na zasadnicze cele powyższego dekretu określone charakterem majątków, których ten dekret dotyczy. Należy w szczególności podkreślić, że z mocy art. 8 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. Nr 65, poz. 389) i § 13 pkt 3 rozp. z dnia 23 grudnia 1948 r. o zakresie działania urzędów likwidacyjnych urzędy te zostały powołane również do wykonania orzeczeń o przepadku majątku lub o zabezpieczeniu przepadku. Stwierdzenie, że mienie zostało przez organy likwidacyjne objęte na podstawie dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, będzie usprawiedliwione, jeżeli te organy dokonały takiej również czynności, która wskazuje, iż objęły one mienie w wykonaniu uprawnień i obowiązków przysługujących urzędom likwidacyjnym i ciążących na tych urzędach z mocy przepisów powyższego dekretu. Takimi czynnościami będą np.: sporządzenie protokołu objęcia mienia (§ 4 rozp. z 23.XII.1948 r.), w którym powołano się na dekret o majątkach opuszczonych i poniemieckich lub wskazano w nim, że mienie zostało objęte lub przekazane jako opuszczone lub poniemieckie, wpisanie do rejestru majątków opuszczonych i poniemieckich, przekazanie mienia przez urząd likwidacyjny (lub wydział finansowy) w zarząd innej jednostce zgodnie z art. 12 dekretu, a także wszelkie pisma świadczące o tym, że mienie było traktowane jako mienie opuszczone (np. korespondencja pomiędzy organem likwidacyjnym a właścicielem mienia, korespondencja pomiędzy tym organem a innymi jednostkami państwowymi itp.).Objęcie przez organy likwidacyjne mienia jako opuszczonego lub poniemieckiego i przekazanie przez nie tego mienia w zarząd innym jednostkom państwowym lub organom innych podmiotów niż Państwo nie przesądza - w świetle przepisów dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich - kwestii zwrotu tego mienia uprawnionym osobom bądź przejęcia mienia na własność Państwa lub innych podmiotów niż Państwo, gdyż dla oceny tej kwestii jest istotne, czy mienie ma w rzeczywistości charakter majątku opuszczonego lub poniemieckiego. Decyzje zaś organów likwidacyjnych w przedmiocie uznania mienia za opuszczone lub poniemieckie nie są ostateczne.Wynika to z istoty czynności zabezpieczających, które zlecono tym organom na podstawie przepisów dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, i znajduje podkreślenie w treści § 6 powołanego rozporządzenia z 23 grudnia 1948 r., w myśl którego ustalenie przez organy likwidacyjne, że majątek jest poniemiecki lub opuszczony, nie narusza uprawnień osób zainteresowanych do dochodzenia swych roszczeń w drodze sądowej. Jednakże sprzeczne z rzeczywistym stanem zakwalifikowanie przez organy likwidacyjne objętego przez nie mienia jako opuszczonego lub poniemieckiego nie podważa wniosku, że w wypadku takim, jak to wynika już z poprzednich wyjaśnień, nastąpiło tymczasowe objecie mienia na podstawie dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, jako dokonane przez właściwe w świetle przepisów tego dekretu władze i w zakresie określonej przepisami wymienionego dekretu kompetencji tych władz. W razie objęcia mienia przez organy likwidacyjne na podstawie dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, zastosowanie w stosunku do tego mienia przepisu art. 17 pkt 2 ustawy z 25 lutego 1958 r. byłoby wyłączone, a dla oceny kwestii przejścia tego mienia na własność Państwa lub innych podmiotów albo zwrotu mienia oraz dla oceny zasadności innych roszczeń i trybu ich dochodzenia właściwe byłyby przepisy tego dekretu i rozp. z 23.XII.1948 r. o organizacji i zakresie działania urzędów likwidacyjnych (por. § 6 tego rozp.), i to także wtedy, gdy mienie - na podstawie uchylonej powyższym dekretem ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 17, poz. 97 i Nr 30, poz. 70), - zostało objęte przez organy Tymczasowego Zarządu Państwowego, którego prawa i obowiązki z mocy art. 37 dekr. o majątkach opuszczonych i poniemieckich przejęły urzędy likwidacyjne.Jeżeli natomiast państwowa jednostka organizacyjna nie weszła we władanie mienia opuszczonego w sposób wyżej określony, to nie ma podstaw do uznania, że władanie takie jednostki opiera się na tytule prawnym wynikającym z przepisów o majątkach opuszczonych; w tym wypadku do mienia tego stosują się przepisy art. 2 i 15 ustawy z dnia 25.II.1958 r. z mocy art. 17 tej ustawy, chyba że władanie było oparte na innych przepisach szczególnych.1 ) W myśl uchwały nr 223 Rady Ministrów z dnia 17 marca 1951 r. (Mon. Pol. Nr A-28, poz. 358) oraz zarządzenia Ministra Finansów z dnia 27 kwietnia 1950 r. funkcje urzędów likwidacyjnych przejęły wydziały finansowe właściwych rad narodowych.