VI KO 10/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski.Sędziowie: L. Chmielewski, J. Dziowgo, K. Grzebuła, P. Ławacz, H. Paluch (sprawozdawca), K. Wagner (współsprawozdawca).Prokurator: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Pawła Z. i innych, oskarżonych z art. 1 § 3 lit. b) dekretu z dnia 4 marca 1953 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 68), po rozpoznaniu przedstawionej przez Sąd Najwyższy w składzie zwykłym kwestii wymagającej zasadniczej wykładni ustawy, a mianowicie:"Czy nieruchomość objęta nadzorem zabezpieczającym i zarządem na podstawie przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 87) jako mienie opuszczone korzysta do czasu przejścia na własność Państwa z ochrony karnej przewidzianej dla mienia społecznego?"po wysłuchaniu wniosku Prokuratora Generalnej Prokuratury i obrońcy oskarżonych Marii Z. i Józefa D., na podstawie art. 390 k.p.k. i art. 30 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 10, poz. 54) uchwalił:udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneZarówno obecnie obowiązująca ustawa z dnia 18 czerwca 1959 r. o odpowiedzialności karnej za przestępstwa przeciw własności społecznej (Dz. U. Nr 36, poz. 228), jak i poprzednio obowiązujące dekrety z dnia 4.III.1953 r.: o wzmożeniu ochrony własności społecznej (Dz. U. Nr 17, poz. 68) i o ochronie własności społecznej przed drobnymi kradzieżami (Dz. U. Nr 17, poz. 69) dotyczą w istocie ochrony mienia społecznego.Należy przypomnieć, że własność w ujęciu Konstytucji PRL jest synonimem mienia. Jest ona prawnym wyrażeniem wszelkich form przynależności ekonomicznej jakiegokolwiek dobra majątkowego do określonego podmiotu. Pojęcia "własność" i "mienie" mają w terminologii Konstytucji PRL ten sam zakres. Wynika to z zestawienia przepisów art. 8 z art. 11, 12, 13, 39, 48, 54, 58 ust. 2 i 77 Konstytucji. Zakres konstytucyjnego pojęcia własności obejmuje nie tylko kategorię tzw. praw rzeczowych, lecz również prawa dotyczące tzw. dóbr niematerialnych oraz prawa należące do dziedziny stosunków obligacyjnych (wierzytelności).W tym znaczeniu do zakresu pojęcia własności należą również tzw. prawa przyszłe oraz prawa ewentualne, które przysługują danemu podmiotowi prawnemu z mocy szczególnych przepisów ustawowych. Do takiego rodzaju aktów normatywnych zaliczyć należy m. in. dekret z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87). Celem tego dekretu jest zabezpieczenie mienia obywateli, którzy w związku z wojną utracili jego posiadanie. Jednakże przy istnieniu określonych przesłanek mienie to przypada Państwu, co tłumaczy się tym, że szkodliwy z punktu widzenia gospodarczego stan tymczasowości majątku opuszczonego nie może trwać bez ograniczeń. Z art. 34 cytowanego dekretu wynika, że Państwo nabywa z mocy tego przepisu własność nieruchomości, jeżeli spełnione są jednocześnie dwie następujące przesłanki:a) nieruchomość stanowi majątek opuszczony,b) upłynął okres 10-letni od dnia 31 XII 1954 r. (vide uchwały Całej Izby Cywilnej S.N. z dnia 24 V 1945 r. i z dnia 26 października 1956 r. 1 CO 9/56 - OSN z 1957 r. zesz. I, poz. 1).Podkreślić jeszcze należy, że utracie prawa własności na rzecz Państwa na skutek upływu terminu z art. 34 może zapobiec jedynie osoba uprawniona, w szczególności właściciel. Osoba ta może mianowicie przerwać bieg tego terminu przede wszystkim przez wytoczenie powództwa windykacyjnego (vide orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 1960 r. 1 CR 412/60 - OSN z 1962 r. zesz. III, poz. 90).Z powyższego wynika, że działanie innych osób, nie upoważnionych do windykowania mienia opuszczonego, może być uznane za działanie przeciwko ewentualnym prawom majątkowym Państwa.Prawa te, jako wchodzące - jak wyżej powiedziano - w zakres pojęcia własności, objęte są również szczególną ochroną przez prawo karne. Przedmiotem bowiem takiej ochrony są stosunki własności nie tylko ze względu ma res corporales, ale również ze względu na inne dobra ekonomiczne (a więc ze względu na inne nawet obligacyjne stosunki majątkowe), jeżeli zamach na te stosunki majątkowe ma nieuchronnie prowadzić czy też prowadzi do uszczuplenia mienia społecznego oraz do przysporzenia sobie tego mienia przez sprawcę. Zamach zatem na społeczne stosunki własności wyraża się w dążeniu sprawcy do dokonania zmian w sferze stosunków własnościowych, do "przesunięcia" pewnych, określonych składników mienia społecznego do indywidualnego lub osobistego mienia sprawcy.Działanie takie nosi w sobie wszelkie cechy przestępnego wyłudzenia wtedy, kiedy sprawca wiedział, że osoby uprawnione do windykowania mienia opuszczonego nie żyją, i w związku z tym działał on z zamiarem niedopuszczenia do nabycia własności przez Państwo w drodze zasiedzenia wspomnianego majątku. W szczególności ubieganie się sprawcy o uzyskanie legitymacji własnościowej czy też spadkowej w drodze fałszowania aktów notarialnych lub dokumentów stanu cywilnego może wskazywać na zamiar podstępnego wyłudzenia mienia w rozumieniu przepisów o ochronie własności społecznej.Istotnym bowiem przedmiotem ochrony karnej mienia społecznego jest własność w określonym wyżej szerokim znaczeniu, a więc ochrona ta może mieć szerszy zakres niż cywilnoprawna ochrona prawa własności w ścisłym znaczeniu tego terminu.Stąd też uzasadnione jest z punktu widzenia prawa karnego traktowanie wyłudzenia dokumentów, które dają formalnie sprawcy podstawę do wysunięcia roszczeń majątkowych wobec instytucji państwowej lub społecznej, jeżeli w następstwie swym prowadzi ono do uszczuplenia własności społecznej i do odpowiedniego zwiększenia stanu własności nieuspołecznionej jako zagarnięcia mienia społecznego.Z tych względów i zasad Sąd Najwyższy na postawione pytania udzielił odpowiedzi jak w sentencji.