I CO 31/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Święcicki (sprawozdawca), J. Marowski, Z. Wasilkowska, J. Szczerski, H. Dąbrowski, K. Lipiński.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu jawnym dnia 7 lutego 1959 r. przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów zagadnienie prawne, wynikłe z powództwa Jana U. przeciwko Zakładom Chemicznym w P. o wydanie prasy olejarskiej i o czynsz dzierżawy:"Czy przepis art. 10 ustawy z dnia 23 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) ma zastosowanie również do właściciela rzeczy, która została objęta zarządem przymusowym, ustanowionym nad przedsiębiorstwem osoby trzeciej, gdyż w chwili objęcia przedsiębiorstwa pod zarząd rzecz znajdowała się w tym przedsiębiorstwie, jeżeli następnie została zwrócona jej właścicielowi przed wejściem w życie ustawy, wobec uchylenia zarządu przymusowego (art. 13 i 14 ustawy)?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Przepis art. 10 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) ma zastosowanie również do właściciela rzeczy, która wobec uznania jej za składnik przedsiębiorstwa osoby trzeciej została objęta ustanowionym nad tym przedsiębiorstwem przymusowym zarządem państwowym, chociażby rzecz ta została zwrócona jej właścicielowi przed wejściem w życie ustawy w wyniku uchylenia zarządu przymusowego".Uzasadnienie faktyczneJak wynika z treści przedstawionego składowi 7 sędziów do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, skład sądzący powziął wątpliwość, czy przepis art. 10 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) ma zastosowanie do właściciela rzeczy, która była objęta zarządem przymusowym, ustanowionym nad przedsiębiorstwem innej osoby, przy takim stanie faktycznym, gdy rzecz ta została następnie, wobec uchylenia zarządu przymusowego, zwrócona jej właścicielowi przed wejściem w życie ustawy z dnia 25 lutego 1958 r.Ta ostatnia zaznaczona w pytaniu okoliczność jest, ze względu na przepis art. 14 ustawy, bez znaczenia dla zastosowania art. 10 w stosunku do przedsiębiorstw objętych przymusowym zarządem, mogłaby mieć natomiast znaczenie z punktu widzenia art. 17 pkt 2 lit. b ustawy, uzależniającego zastosowanie postanowień niniejszej ustawy, a więc i art. 10, do "innego mienia" od zachowania m.i. warunku, żeby mienie to pozostawało (w dniu wejścia w życie ustawy) w faktycznym władaniu państwowych jednostek organizacyjnych. Dla składu sądzącego było zatem widocznie wątpliwe, czy rzecz będąca składnikiem majątkowym przedsiębiorstwa poddanego przymusowemu zarządowi państwowemu, a stanowiąca własność nie właściciela przedsiębiorstwa, lecz osoby trzeciej, podpada pod przepis ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. traktujący o przedsiębiorstwie pozostającym pod przymusowym zarządem państwowym, czy też powinna być uważana za "inne mienie" w rozumieniu wyżej powołanego przepisu art. 17 pkt 2 lit. b ustawy.Przy rozstrzyganiu tej kwestii należy mieć na uwadze, że chociaż art. 17 w pkt 2 mówi o przedsiębiorstwach i innym mieniu, które pozostają w faktycznym władaniu państwowych jednostek organizacyjnych nie opartym na tytule prawnym, wynikającym z przepisów szczególnych innych aniżeli wymienione w art. 1 lub w pkt 1 art. 17, to jednak nie można jeszcze z tego wyprowadzać wniosku, że pod przepisy art. 17 pkt 2 podpadają obiekty objęte przymusowym zarządem państwowym ustanowionym na zasadzie dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. (art. 1 ustawy) lub zakłady elektryczne objęte w zarząd na podstawie art. 6 i 7 ustawy z dnia 4 lipca 1947 r. (art. 17 pkt 1 ustawy), gdyż odesłanie w art. 17 pkt 2in fine do tych przepisów miało tylko na celu uniknięcie nieścisłości, jaka by zaszła w razie pominięcia w tekście przepisu art. 17, nakazującego stosowanie postanowień ustawy z dnia 25 lutego 1958 r., władania opartego na dekrecie o przymusowym zarządzie państwowym lub na ustawie o planowej gospodarce energetycznej.Ustawa z dnia 25 lutego 1958 r., obejmująca w swym tytule ogólnie "mienie pozostające pod zarządem państwowym", dotyczy, jak widać z jej treści, różnych kategorii tego mienia, a mianowicie: 1) przedsiębiorstw państwowych pod zarządem państwowym ustanowionym na podstawie dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (art. 2-16 ustawy), 2) zakładów elektrycznych objętych w zarząd na podstawie art. 6 i 7 ustawy z dnia 4 lipca 1947 r. o planowej gospodarce energetycznej (art. 17 pkt 1), 3) przedsiębiorstw i innego mienia, pozostających w faktycznym, bez tytułu prawnego zarządzie państwowym ("w faktycznym władaniu państwowych jednostek organizacyjnych") (art. 17 pkt 2 oraz art. 13 i 19 ustawy). Już sam ten układ przepisów ustawy daje podstawę do wniosku, że mienie poddane przymusowemu zarządowi państwowemu, jako składnik majątkowy przedsiębiorstwa, nad którym był ustanowiony ten zarząd, nie podpada pod przepis art. 17 pkt 2 i że powinny mieć do niego zastosowanie przepisy art. 2-16 ustawy wprost, a nie poprzez ustęp początkowy art. 17.Co do składników przedsiębiorstwa poddanego przymusowemu zarządowi, stanowiących własność właściciela przedsiębiorstwa, nie powinno być żadnych wątpliwości, że są one objęte przepisami art. 2-16 ustawy. W sytuacji, gdy dane mienie było poddane przymusowemu zarządowi wraz z przedsiębiorstwem jako jego składnik majątkowy, wymieniony w protokole zdawczo-odbiorczym, nie sposób jest odrębnie go traktować od samego przedsiębiorstwa jako całości. Przepisy art. 2-16 ustawy mają na względzie przedsiębiorstwo jako zorganizowany zespół gospodarczy, stanowiący wraz ze wszystkimi składnikami pewną całość organizacyjno-techniczną, i w stosunku do takiego przedsiębiorstwa przewidują jako zasadę przejęcie go na własność Państwa (art. 2), w wyjątkowych zaś wypadkach - zwrot przedsiębiorstwa (art. 3, 4).Jeżeli jednak przepisy art. 2-16 ustawy obejmują przedsiębiorstwo wraz z jego składnikami, nie ma podstawy wyłączyć spod tych przepisów poszczególnych składników przedsiębiorstwa dlatego tylko, że stanowią własność nie właściciela przedsiębiorstwa, lecz innej osoby. Tekst ustawy nie uzasadnia takiego rozróżnienia, a zamierzeniem ustawy było, aby przejąć na własność Państwa (z wyjątkami przewidzianymi w art. 3 i 4) wszystko to, co było objęte przymusowym zarządem, a więc przedsiębiorstwo w takim stanie, w jakim znajdowało się pod przymusowym zarządem, bez żadnego wyłączenia, ze wszystkimi składnikami majątkowymi - niezależnie od tego, do kogo należą.Należy zaznaczyć, że z treści art. 9 ust. 2 ustawy - jedynego przepisu, który wspomina o składnikach majątkowych przedsiębiorstwa, przewidując ujawnienie w księgach wieczystych i rejestrach publicznych przejścia na własność Państwa przedsiębiorstwa oraz praw rzeczowych "stanowiących składnik majątkowy przejętego przedsiębiorstwa" - bynajmniej nie wynika, aby stosowanie tego przepisu ograniczało się tylko do praw rzeczowych należących do właściciela przedsiębiorstwa.W razie przyjęcia, że objęte przymusowym zarządem, jako składnik przedsiębiorstwa, mienie stanowiące własność osoby trzeciej podpada pod przepisy art. 17 pkt 2, ta wieź, która zgodnie z powyższym powinna łączyć samo przedsiębiorstwo i jego składniki, byłaby nieraz zerwana. Tak więc w razie zwrotu na zasadzie art. 4 ustawy drobnego przedsiębiorstwa czynnego składnik majątkowy tego przedsiębiorstwa, uznany za "inne mienie" w rozumieniu art. 17 pkt 2, nie podlegałby w myśl art. 18 ustawy zwrotowi, jeżeli został trwale włączony do przedsiębiorstwa lub gdyby był niezbędny do zaspokojenia potrzeb społecznych, chociaż niewątpliwą intencją tego przepisu było właśnie niewyłączanie danej rzeczy z przedsiębiorstwa; odwrotnie, jeżeli nieczynne przedsiębiorstwo ze względu na poczynione w nim nakłady (art. 6) wyłączone zostało od zwrotu, to powyższy jego składnik majątkowy podlegałby na zasadzie art. 18 zwrotowi.Do jeszcze bardziej ujemnych konsekwencji doprowadzałoby przyjęcie powyższego poglądu w wypadku, gdy przedsiębiorstwo wraz ze składnikiem majątkowym stanowiącym własność osoby trzeciej została wzięte pod zarząd przymusowy po dacie 31 grudnia 1954 r. lub gdy zarząd przymusowy przedsiębiorstwa był sprawowany nie przez państwowe jednostki organizacyjne. Okoliczności te nie stałyby na przeszkodzie przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa na mocy art. 2 ustawy. Natomiast gdyby składnik majątkowy tego przedsiębiorstwa uważać z tego powodu, że stanowił on własność osoby trzeciej, za "inne mienie" w rozumieniu art. 17 pkt 2, to w powyższym wypadku składnik taki w ogóle by nie podpadał pod przepis ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. i właściciel jego mógłby bez żadnych ograniczeń żądać w drodze sądowej jego wydania - wbrew powołanej wyżej zasadzie, że na własność Państwa przechodzi na mocy art. 2 ustawy przedsiębiorstwo w całym składzie wraz ze wszystkimi składnikami majątkowymi, które zostały uznane za niezbędne do prowadzenia przedsiębiorstwa i z tego powodu zostały objęte protokołem zdawczo-odbiorczym.Wyżej wyłuszczone względy nakazują uznać, że składnik majątkowy poddanego przymusowemu zarządowi państwowemu przedsiębiorstwa, objęty protokołem zdawczo-odbiorczym - niezależnie od tego, czyją własność stanowi: właściciela przedsiębiorstwa czy innej osoby - nie podpada pod pojęcie "innego mienia" w rozumieniu art. 17 pkt 2 ustawy i że zakres uprawnień właściciela tego składnika regulowany jest przepisami art. 2-16, a nie art. 17-19. Wprawdzie ustawa z dnia 25 lutego 1958 r., mówiąc w wielu artykułach o właścicielu przedsiębiorstwa, nad którym był ustanowiony przymusowy zarząd państwowy, w żadnym przepisie wyraźnie nie wspomina o właścicielu składnika majątkowego tegoż przedsiębiorstwa, znajduje to jednak wytłumaczenie w tym, że ustawa nigdzie, prócz wyżej powołanego art. 9 ust. 2, nie wymienia obok przedsiębiorstwa jego składników majątkowych, traktując przedsiębiorstwo jako całość i obejmując pojęciem "przedsiębiorstwa" również jego składniki.Nie wszystkie z wymienionych artykułów 2-16, dotyczące właścicieli przedsiębiorstwa, mogą mieć analogiczne zastosowanie do właściciela składnika majątkowego przedsiębiorstwa, gdy nie jest on właścicielem samego przedsiębiorstwa. Tak więc np. art. 12. przyznający właścicielom, których przedsiębiorstwo zostało przejęte na własność Państwa, prawo do renty inwalidzkiej, z pewnością nie dotyczy właściciela poszczególnej rzeczy, która jako składnik majątkowy przedsiębiorstwa innej osoby przeszła wraz z tym przedsiębiorstwem na własność Państwa.Natomiast jeżeli chodzi o art. 10, będący przedmiotem zapytania postawionego przez skład sądzący składowi 7 sędziów, to statuowana tym przepisem norma prawna powinna być z przytoczonych wyżej względów analogicznie zastosowana i do właścicieli składników majątkowych włączonych do przedsiębiorstwa innej osoby. Wskazuje na to treść powyższego artykułu, który wyłącza roszczenia właścicieli przedsiębiorstw o odszkodowanie za korzystanie, zużycie lub zniszczenie tych obiektów przez jednostki sprawujące nad nimi zarząd przymusowy. Niedopuszczalne więc są z mocy powyższego przepisu wskazane w nim roszczenia właściciela obiektów, które były poddane przymusowemu zarządowi, okoliczność zaś, czy tym obiektem było całe przedsiębiorstwo, czy też rzecz wchodząca w skład przedsiębiorstwa, a należąca nie do jego właściciela, nie wpływa na charakter roszczenia, stosunek więc ustawy do każdego z tych roszczeń musi być taki sam.Z powyższych zasad należy na przedstawione składowi 7 Sędziów pytanie prawne udzielić odpowiedzi twierdzącej, przy czym zaznaczona w końcu zapytania okoliczność, że rzecz wobec uchylenia zarządu przymusowego została zwrócona jej właścicielowi przed wejściem w życie ustawy, nie może mieć żadnego wpływu na treść odpowiedzi, skoro uznane zostało, że art. 17 pkt 2 ustawy nie ma w danym wypadku zastosowania, zgodnie zaś z art. 14 ustawy przepisy, m.i. art. 10, stosują się odpowiednio do wypadków uchylenia zarządu państwowego przed wejściem ustawy w życie.