3 CR 763/60

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marianny P. przeciwko Annie P. o unieważnienie małżeństwa, po rozpoznaniu rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach - Ośrodek Zam. w Częstochowie z dnia 12 lipca 1960 r., zaskarżony wyrok uchylił, sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Katowicach - Ośrodek Zam. w Częstochowie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW pozwie z dnia 16 lutego 1960 r. Marianna-Anna P. wnosiła o uznanie za nieważne małżeństwa zawartego w Urzędzie Stanu Cywilnego w K. w dniu 4 czerwca 1955 r. za numerem aktu 14/55 między Feliksem P. a Anną M. z tym, że oboje wymienieni zawarli małżeństwo działając w złej wierze. Uzasadniając powództwo Maria P. podniosła, że Feliks P. był jej mężem. Na skutek zdrady męża powódka zmuszona była wyjechać w 1941 r. z K., miejsca ich wspólnego zamieszkania. Korzystając z tego Feliks P., aczkolwiek wiedział, że powódka żyje, bo nawet się z nią kontaktował, wniósł w roku 1955 sprawę do Sądu Powiatowego w Kłobucku o uznanie powódki za zmarłą i wniosek jego przez ten Sąd w sprawie został uwzględniony.Na tej podstawie Feliks P., który w tym celu złożył wniosek o uznanie powódki za zmarłą, zawarł związek małżeński z pozwaną Anną M. - obecnie P., która według twierdzeń pozwu także wiedziała, że powódka żyje. Feliks P. zmarł 11 listopada 1959 r. Na skutek wniosku powódki Sąd Powiatowy w Kłobucku w dniu 26 marca 1960 r. postanowienie tegoż Sądu z dnia 18 lutego 1955 r., mocą którego Marianna-Anna P. uznaną została za zmarłą, uchylił.W tym stanie rzeczy powódka uważa, że Feliks P. dopuścił się bigamii i jego małżeństwo z pozwaną winno być z tego powodu unieważnione, w żądaniu czego powódka ma interes prawny.Pozwana w odpowiedzi na pozew wnosiła o oddalenie powództwa, zaprzeczając jakoby zawierając małżeństwo z Feliksem P. wiedziała o tym, że powódka żyje.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 12 lipca 1960 r. powództwo oddalił. Zdaniem Sądu, według art. 23 popc istnieje domniemanie, że zaginiony zmarł w chwili określonej w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego. Z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o uznanie za zmarłego małżeństwo uznanego za zmarłego jest rozwiązane od daty domniemanej jego śmierci. Sąd Wojewódzki uznał, że sporna między stronami okoliczność, czy pozwana i Feliks P. wiedzieli zawierając małżeństwo, że powódka żyje, nie ma w świetle art. 26 popc znaczenia w sprawie.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżyła powódka, zarzucając w rewizji obrazę prawa materialnego, a w szczególności art. 7 § 1 i § 2 w związku z art. 11 § 1 Kod. rodz., art. 26 popc oraz art. 1 i 3 popc, jak i przepisów prawa procesowego, a w szczególności art. 218 § 1, 232 § 1, 242 § 1, 326 k.p.c. Skarżąca wnosiła o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Słusznie zarzuca powódka, iż Sąd Wojewódzki sporne zagadnienie ważności drugiego małżeństwa jej męża zawartego z pozwaną rozpoznał stosując wyłącznie gramatyczną wykładnię art. 26 Przep. og. pr. cyw., wskutek czego błędnie uznał, że z chwilą uprawomocnienia się postanowienia Sądu Powiatowego o uznaniu powódki za zmarłą pierwsze małżeństwo jej męża zostało rozwiązane od daty domniemanej śmierci i że dlatego "nie może być mowy o dopuszczeniu się bigamii przez Feliksa P.", a uchylenie postanowienia Sądu Powiatowego nie ma wpływu na ważność drugiego związku małżeńskiego jego z pozwaną.Stosowana przez Sąd I inst. wykładnia art. 26 Przep. og. pr. cyw. odrywa się od przepisów zarówno art. 23 Przep. og. pr. cyw., jak też art. 7 i art. 11 k.r.Art. 23 Przep. og. pr. cyw. stwarza jedynie domniemanie śmierci osoby zaginionej w czasie, mogącym być określonym według wskazówek art. 24 Przep. og. pr. cyw.Według ogólnej zasady, że fraus omnis corrumpit, na podobne domniemanie nie może powoływać się ten, kto wiedział o fakcie obalającym domniemanie śmierci. Rację prawną przepisu art. 26 Przep. og. pr. cyw. stanowi ochrona dobrej wiary osób zawierających nowe małżeństwo po uznaniu za zmarłego współmałżonka jednej z nich z pierwszego małżeństwa.Dlatego ustalenie, czy owa dobra wiara istniała u tych osób, ma znaczenie - wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego - zasadnicze i obowiązkiem Sądu I instancji, nie dopełnionym przez Sąd Wojewódzki w Częstochowie, było przeprowadzenie takiego ustalenia.Już w orzeczeniach z dnia 8 maja 1952 r. C 1079/51 (Państwo i Prawo 1953/5-6 str. 810) i z dnia 6 maja 1955 r. II CR 238/54 (OSN 1956/I poz. 19) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przeszkoda do unieważnienia małżeństwa z art. 7 § 3 k.r. dotyczy tylko takiej sytuacji, kiedy pierwsze małżeństwo zostało unieważnione lub ustało wobec śmierci tego małżonka, który nie dopuścił się bigamii.Analizując wymienione orzeczenie SN komentatorzy k.r. wysnuli trafny wniosek, że w razie popełnienia przez męża bigamii powództwo o unieważnienie małżeństwa na tej podstawie może być wytoczone skutecznie również w przypadku, gdy obie żony przeżyły bigamistę (v. Zbiorowy Kom. do K. Rodz. pod art. 7). Oczywiście, gdyby po przeprowadzeniu dowodów (przy czym należy zwrócić uwagę na to, że ze względu na rodzaj sprawy sąd meriti winien z urzędu sięgnąć do dalszych dowodów, wywiadu środowiskowego, przesłuchania stron) się okazało, że pozwana zawierając małżeństwo nic nie wiedziała o pozostawaniu w tym czasie w związku małżeńskim zm. Feliksa P. z powódką i o tym, że powódka żyje oddzielnie od męża, to dobra wiara pozwanej mogłaby być chroniona.Natomiast w razie stwierdzenia, że małżonkowie zawierając w 1955 r. sporny związek małżeński działali w złej wierze, dyspozycję art. 26 Przep. og. pr. cyw. nie można by było uznać za przeszkodę do uwzględnienia powództwa.W tym stanie rzeczy wobec usprawiedliwienia podstaw rewizyjnych powołanych przez powódkę Sąd Najwyższy z mocy art. 384 k.p.c. orzekł jak w sentencji.