4 CO 34/56

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Leonardy C. przeciwko Leonowi C. o usunięcie niezgodności treści ksiąg wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym na pytanie przedstawione przez Sąd Wojewódzki na podstawie art. 388 k.p.c. po rozpoznaniu rewizji pozwanego na wyrok Sądu Powiatowego w Aleksandrowie Kuj. z dnia 14 czerwca 1956 r."Czy w przypadku, gdy jeden ze współmałżonków przyłączy do swej nieruchomości, stanowiącej jego majątek osobisty, część innej nieruchomości, objętej wspólnością ustawową i obie nieruchomości zostaną wpisane w jednej księdze wieczystej jako stanowiące własność tego małżonka, drugi małżonek, którego prawa do majątku wspólnego zostały przez tę czynność naruszone, może żądać usunięcia niezgodności księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym na zasadzie art. 23 prawa rzeczonego, czy w tym przypadku dopuszczalne jest odłączenie części nieruchomości, objętej wspólnością i urządzenie dla niej oddzielnej księgi wieczystej i czy na takie odłączenie musi być uzyskane zezwolenie władzy administracyjnej, gdy podział wymaga zezwolenia", uchwalił udzielić następującej odpowiedzi.Uzasadnienie faktyczneStrony zawarły małżeństwo w roku 1932. Pozwany jest zapisany jako właściciel nieruchomości ujawnionej w księdze wieczystej Sądu Powiatowego w Aleksandrowie Kujawskim nr 9 o obszarze 4.169 m2 i nr 17 oznaczonej na planie literą a o obszarze 600 oraz literą b o obszarze 5.318 m2. Pozwany nabył działkę a w roku 1931, dalsze zaś działki w roku 1937. Powódka opierając się na art. XVIII przep. wprow. kod. rodz. żądała uchylenia niezgodności powyższych ksiąg wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym przez ujawnienie w nich obu stron jako współwłaścicieli we wspólności ustawowej. Sąd Powiatowy powództwo oddalił. Po uchyleniu jednak na skutek rewizji tego wyroku w części dotyczącej nieruchomości kw nr 9 i działki b w nieruchomości kw nr 17 zobowiązał pozwanego do wyrażenia zgody na dokonanie w powyższych księgach wieczystych wpisu tej treści, że strony są współwłaścicielami ujawnionych w nich nieruchomości we wspólności ustawowej. Od tego wyroku pozwany wniósł rewizję, domagając się jego uchylenia i odesłania sprawy do I instancji. Sąd Wojewódzki na podstawie art. 388 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące wątpliwości, przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pytanie przedstawione Sądowi Najwyższemu jest w związku ze stanem faktycznym sprawy, której dotyczy, sformułowane nieściśle. Sąd Wojewódzki nie bierze bowiem pod rozwagę, że na obszarze, na którym położone są nieruchomości, obowiązywały w czasie, w którym pozwany nieruchomości nabył, czyli przed wejściem w życie prawa rzeczowego co do łączenia odrębnych nieruchomości w jedną nieruchomość, inne zasady aniżeli obecnie, że w szczególności, bez względu na to, czy nieruchomości miały urządzoną księgę wieczystą, czy też w księdze wieczystej nie były ujawnione, o połączeniu w jedną nieruchomość w sensie prawnym decydowała wola właściciela, bo w tej samej księdze wieczystej mogła być ujawniona własność różnych podmiotów, co w obowiązującym systemie ksiąg wieczystych jest niedopuszczalne. Ponadto Sąd Wojewódzki nawiązuje swe pytanie do przypadku, w którym małżonek do nieruchomości wchodzącej w skład jego majątku osobistego dołącza działkę objętą wspólnością małżeńską. Tymczasem według niespornego stanu faktycznego pozwany nabył nieruchomości, o które chodzi powódce, na swoją wyłączną własność i w czasie, gdy przyłączył je do działki nabytej już poprzednio, pozostał w dalszym ciągu ich wyłącznym właścicielem, bo nie podlegał wówczas jeszcze wpływom prawa małżeńsko-majątkowego, o dorobku. Sedno zatem zagadnienia, które dla rozstrzygnięcia sprawy ma istotne znaczenie, polega na potrzebie wyjaśnienia, czy na skutek art. XVIII przep. wprow. kod. rodz. może małżonek stać się z tytułu dorobku współwłaścicielem którejkolwiek części jednolitej nieruchomości drugiego małżonka, z których powstała ta nieruchomość. Na to pytanie należy udzielić odpowiedzi twierdzącej. Z cyt. art. XVIII przep. wprow. kod. rodz. wynika, że ma on moc obowiązującą wstecz, a więc stan prawny wywołany tym przepisem uważać należy za istniejący począwszy już od samej chwili zawarcia małżeństwa. W takim zaś razie uzasadniona jest fikcja, że małżonek jest współwłaścicielem wszystkich nieruchomości nabytych w czasie po zawarciu małżeństwa już od samej chwili ich nabycia. Z tego zaś płynie wniosek, że gdy małżonek po zawarciu małżeństwa nabył nieruchomości i łączył je z nieruchomościami, których właścicielem był przed zawarciem małżeństwa, łączenie takie stało się z wejściem w życie cyt. art. XVIII przep. wprow. kod. rodz. tylko faktyczne, a przestało być prawne, bo w sensie prawa łączyć można w jedność tylko nieruchomości tego samego właściciela lub współwłaścicieli uprawnionych w tym samym stosunku. Toteż w przypadku, gdy połączenie takie nastąpiło przez urządzenie dla połączonych nieruchomości wspólnej księgi wieczystej, nie mogło ono już wywoływać w dalszym ciągu skutku prawnego połączenia nieruchomości w jedną, i księga wieczysta stała się tak w samym urządzeniu błędna, jak i w określeniu właściciela niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym. Ponieważ zaś skutkiem takiego działania normy art. XVIII przep. wprow. kod. rodz., a mianowicie dzięki ustanowionej w niej fikcji połączenia nieruchomości wcale nie było, przeto nie może zachodzić żadna potrzeba zgody władzy administracyjnej na podział. Zgoda zaś - nie na podział - lecz na przeniesienie do odrębnej księgi musiałaby, aby być konieczna, w ustawie być szczególnie przewidziana. W tych warunkach zachodzi tak z powodu nieujawnienia współwłasności drugiego małżonka, jak i z uwagi na ujawnienie dwóch nieruchomości o różnych właścicielach w tej samej księdze wieczystej niezgodność tejże księgi z rzeczywistym stanem prawnym w rozumieniu art. 23 pr. rzecz. Roszczeniu opartemu na tej okoliczności najbardziej będzie odpowiadało żądanie ustalenia, że małżonek nieujawniony w księdze wieczystej jest na podstawie wspólności ustawowej współwłaścicielem określonej części (działki), dla której powinna być urządzona oddzielna księga wieczysta. Zobowiązanie bowiem pozwanego do oświadczenia zgody na ujawnienie powódki jako współwłaścicielki - jak to orzekł Sąd Powiatowy w zaskarżonym wyroku - jest iluzoryczne, albowiem zgoda taka nie może ani według prawa rzeczowego, ani prawa o księgach wieczystych wywołać żadnego formalnego lub materialnego skutku. Sąd prowadzący księgę wieczystą wpisuje zmiany, które następują poza księgą wieczystą, na podstawie orzeczenia sądowego lub innych odpowiednich dokumentów (art. 22 pr. o ks. wiecz.), wystarczy więc w każdym razie ustalenie, że i z jakich przyczyn księga wieczysta jest niezgodna z rzeczywistym stanem prawnym, oraz jak w szczególności powinien opiewać wpis zgodny z tymże stanem.Na podstawie powyższych wyjaśnień należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.