4 CR 891/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski (sprawozdawca). Sędziowie H. Dąbrowski, S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ottona G. i Frydy G. przeciwko Skarbowi Państwa (Prezydium PRN, Wydział Rolnictwa i Leśnictwa) w S. o wydanie nieruchomości, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 23 sierpnia 1961 r.,oddalił rewizję.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki uznał za nieważny akt notarialny sporządzony w dniu 11 kwietnia 1959 r. w Państwowym Biurze Notarialnym w K. nr rep. A-770/59, w którym powód Ottom G. zrzekł się własności nieruchomości o obszarze 71,39 ha, położonej we wsi N., zaznaczonej w opisie i planie wydanym przez referat geodezji Prezydium PRN w S. nr zam. 116/59 pod lit. "b" oraz nakazał pozwanemu wydanie tej nieruchomości powodom.Sąd Wojewódzki ustalił, że powód Otton G. nabył wymienioną nieruchomość w czasie trwania związku małżeńskiego z powódką Frydą G. za wspólne, jej i swoje, pieniądze. Na tej podstawie Sąd Wojewódzki uznał, że nieruchomość ta stanowiła dorobek powodów, w związku z czym z mocy art. 21 k.r. i art. XVIII przep. wpr. k.r. została objęta małżeńską wspólnością ustawową powodów, a dokonane przez powoda zrzeczenie się własności tej nieruchomości bez zgody powódki dotknięte jest z mocy art. 22 k.r. nieważnością.Pozwany w rewizji zarzucił, że Sąd Wojewódzki naruszył art. 18, 43 i 46 pr. rzecz. oraz art. 3 p.o.p.c. Skarżący wywodził, że wprawdzie księga wieczysta nieruchomości zaginęła, jednakże ze złożonego do akt opisu i planu geodezyjnego oraz z wyjaśnień złożonych przez powoda w akcie zrzeczenia się nieruchomości i w akcie darowizny na rzecz syna powoda z dnia 2.IV.1959 r. wynika, że tylko powód był wpisany do księgi wieczystej jako właściciel nieruchomości. Tym samym nieruchomość ta stanowiła jego majątek osobisty. Przejście prawa własności nieruchomości na pozwanego nastąpiło w formie wymaganej w art. 45 pr. rzecz. W tych okolicznościach - zdaniem skarżącego - przysługuje mu ochrona przewidziana w art. 18 § 1 pr. rzecz., przy czym umowa zrzeczenia się jest skuteczna, a akt notarialny z dnia 11.IV.59 r. jest ważny. Ponadto skarżący zarzucił, że przy nabyciu własności nieruchomości był w dobrej wierze i dlatego po zrzeczeniu się nieruchomości przez powoda zadysponował nią, przydzielając ją w użytkowanie rolnikom, którzy włożyli duży wkład finansowy. Odebranie im tej nieruchomości byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Chybiony jest zarzut skarżącego, że Sąd Wojewódzki naruszył art. 18, 43 i 46 pr. rzecz.Przepis art. 18 pr. rzecz. ustanawia domniemanie zgodności prawa jawnego z rzeczywistym stanem prawnym księgi wieczystej. Domniemanie to, ściśle związane z istnieniem księgi wieczystej, nie może być stosowane w drodze analogii w wypadku, gdy księga wieczysta nie istnieje czy to dlatego, że w ogóle nie została założona, czy to dlatego, że została zniszczona lub zagubiona i nie została jeszcze odtworzona.W niniejszym wypadku (okoliczność niesporna) księga wieczysta nieruchomości będącej przedmiotem sporu zaginęła w czasie działań wojennych. Nie można zatem powoływać się na domniemanie z art. 18 pr. rzecz., które jest przywilejem wpisów istniejącej księgi wieczystej.Zrzeczenie się własności nieruchomości przewidziane w art. 60 § 2 pr. rzecz. jest czynnością prawną jednostronną. Nieruchomość, której własności zrzekł się właściciel, staje się z mocy samego prawa - w sposób pierwotny, a nie pochodny - własnością Skarbu Państwa bez potrzeby wyrażenia ze strony organów państwowych zgody na przejście własności.Przepisy art. 43 i 46 pr. rzecz. regulują przejście własności nieruchomości w drodze umowy między właścicielem a nabywcą, nie mogą zatem mieć zastosowania do zrzeczenia się własności nieruchomości, uregulowanego w art. 60 pr. rzecz.Skuteczność zrzeczenia się własności nieruchomości przez powoda Ottona G. zależna jest od tego, czy był on wyłącznym właścicielem nieruchomości, czy też nieruchomość ta była objęta małżeńską wspólnością majątkową, określoną w art. 21 k.r. W myśl tego przepisu wszelkie wartości majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa stanowią dorobek, jeżeli nie były uzyskane przez spadek, zapis lub darowiznę albo nie zostały nabyte do użytku osobistego, wykonywania zawodu bądź jeżeli uzyskano je w zamian za przedmioty stanowiące składniki dotychczasowego majątku osobistego członka (w drodze tzw. surogacji).Okoliczność, że powód Otton G. był wpisany do księgi wieczystej (opis i plan referatu geodezji) jako wyłączny właściciel nieruchomości oraz że za takiego właściciela podawał się w sporządzonych przez siebie w 1959 roku aktach notarialnych, nie stanowi, by nieruchomość ta nie była objęta wspólnością ustawową. Wpis powoda do księgi wieczystej nastąpił bowiem pod rządem przepisów kodeksu cywilnego niemieckiego, który nie znał instytucji małżeńskiej wspólności ustawowej w rozumieniu art. 21 k.r. Określenie zaś przez powoda w aktach notarialnych, że nieruchomość stanowi jego majątek "osobisty" bez podania okoliczności usprawiedliwiających to stanowisko, nie może świadczyć o tym, iż nieruchomość należy do składników majątkowych powoda wymienionych w art. 21 § 2 k.r.Sąd Wojewódzki na podstawie wyciągu z aktu małżeństwa i odpisu zaświadczenia "listy zagród dziedzicznych" prawidłowo ustalił, że nieruchomość wymieniona w akcie zrzeczenia się została nabyta odpłatnie w czasie trwania małżeństwa powodów i że wobec tego stanowi majątek dorobkowy w rozumieniu art. 21 § 1 k.r. Skarżący nie powołał (również w instancji rewizyjnej) żadnej okoliczności, która uzasadniałaby przyjęcie, że nieruchomość ta nie stanowi majątku dorobkowego. W tej sytuacji niewadliwy jest wniosek Sądu Wojewódzkiego, że wymieniona nieruchomość - poprzez postanowienia art. XVIII przep. wpr. kodeks rodzinny - objęta została małżeńską wspólnością ustawową istniejącą między powodami.Z mocy art. 22 k.r. każdy z małżonków może wykonywać samodzielnie zwykły zarząd majątkiem objętym wspólnością ustawową; do dokonywania czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu potrzebna jest zgoda drugiego małżonka.Czynność prawna dokonana przez jednego z małżonków, a przekraczająca w stosunku do przedmiotu objętego małżeńską wspólnością majątkową zakres zwykłego zarządu jest bez wyrażenia zgody drugiego małżonka lub sądu (art. 15 k.r.) bezskuteczna i nie może rodzić dla osoby trzeciej żadnych praw, dopóki nie uzyska potwierdzenia stosownie do przepisu art. 46 p.o.p.c. Brak potwierdzenia takiej czynności powoduje jej nieważność. Bez znaczenia jest przy tym okoliczność dobrej wiary tego z małżonków, który przekraczając zakres zwykłego zarządu, dokonał czynności prawnej. Skutki dobrej wiary uzależnione są bowiem od wyraźnego przepisu ustawy, co w odniesieniu do omawianego zagadnienia zachodzi tylko w wypadku rozporządzenia rzeczą ruchomą (art. 48 pr. rzecz.).Zrzeczenie się własności nieruchomości należy bezsprzecznie do czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu.Fryda G. nie udzieliła zgody-potwierdzenia (rzecz niesporna) na zrzeczenie się własności nieruchomości przez swego męża powoda Ottona G. Sąd Wojewódzki prawidłowo zatem uznał, że zrzeczenie się dokonane przez powoda jest nieważne.Chybiony jest również zarzut pozwanego, że zasady współżycia społecznego w Państwie Ludowym sprzeciwiają się temu, by orzec wydanie powodom nieruchomości.Powodowie utracili posiadanie nieruchomości w okolicznościach przemawiających również ze względów słuszności za uwzględnieniem ich roszczenia. Jeśli nadto się zważy, że powodowie byli w posiadaniu nieruchomości od 1928 r. oraz że obecni rolnicy posiadają ją stosunkowo krótko, to brak podstaw do zastosowania art. 3 p.o.p.c.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 383 k.p.c. oddalił rewizję i przyznał powodom od pozwanego zwrot kosztów postępowania rewizyjnego.