4 CR 369/57

SentencjaW sprawie z wniosku Jana E. przeciwko żonie G., Anieli G. i Wandzie N. o zmniejszenie zapisów po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 9 października 1956 r. Or. 634/56 postanawia uchylić zaskarżone orzeczenie oraz orzeczenie Sądu Powiatowego w W. z dnia 18 maja 1956 r. w części dotyczącej lokali i wniosek w tym zakresie odrzucić, w pozostałej części rewizję nadzwyczajną oddalić.Uzasadnienie faktyczneJan i Agnieszka E. byli współwłaścicielami nieruchomości po idealnej połowie. Agnieszka E., która zmarła 21 maja 1949 r. ustanowiła w testamencie z dnia 14 kwietnia 1949 r. Jana E. swym jedynym spadkobiercą z tym, że ma on dać każdej z córek spadkodawczyni oznaczone mieszkanie w budynku znajdującym się na powyższej nieruchomości. Ogród frontowy mają użytkować córki Anna i Aniela po równej części, ogród w tyle ma użytkować córka Wanda N. a spadkodawca ma zabezpieczyć te zapisy dla córek w księdze wieczystej. Jan E. wniósł w niniejszej sprawie o wyznaczenie każdej z córek spadkodawczyni oraz jemu samemu oznaczonych lokali znajdujących się w powyższym budynku oraz oznaczonych części ogrodu. Po uchyleniu przez Sąd Wojewódzki oddalającego postanowienia Sądu Powiatowego, tenże Sąd postanowieniem z dnia 18 maja 1956 r. "zmniejszył zapis" dla Wandy N., jednej z córek spadkodawczyni, w ten sposób, że ustanowił dla niej na czas życia Jana E. prawo użytkowania połowy ogrodu położonego z tyłu domu. Poza tym zaś oddalił wniosek Jana E. Sąd Wojewódzki oddalił rewizję tegoż Jana E.Powyższe postanowienie zaskarżył Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia tegoż Sądu z dnia 17 stycznia 1956 r., jako tez postanowień Sądu Powiatowego w W. z dnia 18 maja 1956 r. i z dnia 4 listopada 1955 r., odrzucenie pozwu w części dotyczącej lokali, a przekazanie sprawy w części dotyczącej ogrodu i kosztów procesu wyżej wymienionemu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania w trybie postępowania spornego, a to z powodu pogwałcenia istotnych przepisów prawa, a w szczególności art. 113 i nast. prawa spadkowego, art. 1 kpn, art. 2, 137 § 1, 228, 380 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wnioskodawca żądał w sprawie zamiany jego mieszkania na mieszkanie zajmowane przez Wandę N., motywując swe żądanie przepisami art. 98, 90, 91 i 186 prawa rzeczowego. Nie żądał zaś ani ustalenia, co jest przedmiotem ustanowionej na rzecz Wandy N. służebności mieszkania ani, pomimo takiej nazwy wniosku, zmniejszenia tej służebności. W tym stanie rzeczy należy uznać w zasadzie za usprawiedliwiony wniosek rewizji nadzwyczajnej dotyczący roszczenia wnioskodawcy o zamianie lokali, skoro według nie kwestionowanego w toku sprawy ustalenia Sądu Powiatowego, zawartego w postanowieniu z dnia 14 listopada 1955 r. nieruchomość położona jest w W., w którym obowiązują przepisy o publicznej gospodarce lokalami.Natomiast nie uznał Sąd Najwyższy rewizji nadzwyczajnej za usprawiedliwioną w części dotyczącej roszczenia "o zmniejszenie zapisu" ogrodu. Można podzielić pogląd rewizji nadzwyczajnej, że i tu wnioskodawca opierał swoje roszczenia na poglądzie, iż legaty na rzecz jego córek są bezskuteczne, o ile obciążają jego (idealną) połowę nieruchomości i że w istocie powód żądał dopuszczenia go do współposiadania nieruchomości przy wydzieleniu mu do wyłącznego korzystania części ogrodu położonej z tyłu domu. Nie można jednak podzielić poglądu rewizji, jakoby to roszczenie powoda zostało bezzasadnie oddalone lub w ogóle nie rozpoznane. Rozpoznanie go w niewłaściwym postępowaniu niespornym samo w sobie nie mogłoby spowodować uchylenia zaskarżonych postanowień na korzyść wnioskodawcy, jeżeli nie wpłynęło na wynik sprawy. Tego zaś skarżący nawet nie twierdzi.Według przepisu art. 130 § 1 prawa spadkowego zapis rzeczy oznaczonej jest wprawdzie bezskuteczny, "jeżeli rzecz zapisana nie znajduje się w spadku w chwili jego otwarcia", jednak tylko "w braku odmiennej woli spadkodawcy". W sprawie zatem jest decydujące, czy wolą spadkodawczyni było zapisać rzecz cudzą, w tym przypadku i swego męża, wnioskodawcy. Jeżeli tak, to zapis wiąże spadkobiercę, o ile oczywiście spadku nie odrzucił. Pogląd powyższy nie przeczy poglądowi wyrażonemu przez Sąd Najwyższy w powołanym przez wnioskodawcę orzeczeniu z 6 lipca 1954 r. (I CR. 1175/54 OSN 1955/III poz. 57). Cytowane przez wnioskodawcę, nie dość ściśle, zdanie brzmi: "W związku z tym, że Antonina J. nie jest spadkobierczynią, zapisy nieruchomości, które zdaniem spadkodawcy były jego wyłączną własnością, a w rzeczywistości wchodziły do wspólności, byłyby bezskuteczne w połowie (art. 25 § 1 kodeksu rodzinnego)".Sąd Powiatowy (postanowienie z dnia 18 maja 1956 r.) rozważając roszczenia wnioskodawcy ustalił, że spadkodawczyni ustanowiła prawa użytkowania dla córek na całej nieruchomości będącej współwłasnością małżonków, szczególności użytkowaniami obciążyły cały ogród należący do nieruchomości i wyraził pogląd, że wnioskodawca powinien zapisy wykonać, skoro spadku nie odrzucił. Wnioskodawca w swej rewizji nie kwestionował powyższych ustaleń faktycznych, w szczególności nawet nie twierdził, żeby spadkodawczyni nie wiedziała, że nieruchomość stanowi wspólną własność jej i jej męża lub że bynajmniej nie miała zamiaru zapisania praw użytkowania rzeczy wspólnej. W tym stanie rzeczy Sąd Wojewódzki nie obraził przepisu art. 130 prawa spadkowego nie uwzględniając zarzutów obrazy tego przepisu.Sąd Powiatowy zmniejszył zapis użytkowania ogrodu na rzecz Wandy N. na podstawie art. 3 popc. Rozważenie zasadności tego rozstrzygnięcia jest jednak zbędne, skoro rewizja nadzwyczajna została założona na korzyść wnioskodawcy.Z tych powodów orzeczono, jak w sentencji.