4 CR 432/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Dąbrowski. Sędziowie: W. Formański, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa 1) Jerzego W. działającego przez matkę Mariannę W., i 2) Marianny W. przeciwko 1) Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Komunikacyjnemu w G. i 2) Henrykowi K. o rentę i odszkodowanie, po rozpoznaniu rewizji powodów i pozwanego ad 1) od wyroku Sądu Wojewódzkiego w G. z dnia 29 listopada 1960 r., w stosunku do Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w G. zaskarżony wyrok:1)zmienił o tyle, że zasądzoną na rzecz powodów kwotę 4.000 zł podwyższył do 10.000 zł z 8% od dnia 3 stycznia 1959 r.,2)uchylił w części oddalającej żądanie zasądzenia renty na rzecz powódki Marianny W. oraz żądanie zasądzenia renty ponad 200 zł miesięcznie w stosunku do małoletniego powoda Jerzego W. i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w G. do ponownego rozpoznania,3)poza tym rewizje obu stron skarżących oddalił.Uzasadnienie faktyczneMarianna W., działając w imieniu własnym i swego małoletniego syna Jerzego W., żądała zasądzenia solidarnie od Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w G. i Henryka K. kwoty 18.799 zł z odsetkami oraz po 500 zł na rzecz swoją i swego syna tytułem rent miesięcznych, począwszy od dnia 6 stycznia 1956 r. z odsetkami. Kwota pierwszego z wymienionych żądań obejmuje żądanie zasądzenia po 5.000 zł dla każdego z powodów tytułem zadośćuczynienia za krzywdę moralną oraz sumę 8.799 zł stanowiącą wydatki powódki na koszty pogrzebu.Odszkodowania tego powodowie domagają się w związku z tramwajowym wypadkiem, jakiemu uległ Stanisław W., mąż powódki i ojciec małoletniego powoda, w dniu 5 stycznia 1956 r.Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki zasądził od Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w G. na rzecz Marianny W. 2.766 zł z 8% od dnia 5 stycznia 1959 r. do dnia zapłaty, na rzecz Marianny W. i jej małoletniego syna 4.000 zł z 8% od dnia 5 stycznia 1959 r. tytułem zadośćuczynienia za krzywdę moralną oraz na rzecz małoletniego powoda rentę w wysokości 200 zł miesięcznie, poczynając od dnia 5 stycznia 1956 r., a w pozostałej części powództwo oddalił.Sąd Wojewódzki ustalił, że zmarły na skutek wypadku Stanisław W. przyczynił się do tego wypadku w 2/3. Na tej też podstawie zasądził powódce 1/3 żądanego zwrotu kosztów pogrzebu. Również z uwzględnieniem tej okoliczności określił zarówno wysokość zadośćuczynienia w kwocie łącznej 4.000 zł., jak i wysokość renty na rzecz małoletniego. Powództwo Marianny W. w części dotyczącej żądania zasądzenia renty Sąd oddalił w całości, powołując się na to, że powódka jest osobą młodą i zdrową i ma możliwość zarobkowania.Oddalenie powództwa w stosunku do pozwanego motorniczego K. Sąd oparł na ustaleniu, że pozwany ten wykonywał swą pracę zgodnie z przepisami.Wyrok powyższy zaskarżyli rewizją powodowie i pozwane Przedsiębiorstwo. Powodowie domagali się zmiany zaskarżonego wyroku w części oddalającej ich żądania i uwzględnienia powództwa w całości lub uchylenia wyroku w części zaskarżonej i przekazania sprawy w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. Pozwane zaś Przedsiębiorstwo wnosi o zmianę wyroku w części uwzględniającej powództwo i jego oddalenie w całości lub też o uchylenie wyroku w tej części i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając sprawę na skutek obu rewizji, zważył, co następuje:Rewizja pozwanego Przedsiębiorstwa jest nieuzasadniona.Odpowiedzialność właściciela mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody, określona w art. 153 § 1 k.z., obejmuje wszystkie wypadki wyrządzenia szkody spowodowane ruchem takiego środka, jeżeli między jego ruchem a spowodowaną szkodą istnieje związek przyczynowy. Dla powstania więc tej odpowiedzialności jest rzeczą obojętną, czy bezpośrednim źródłem szkody były wadliwości samego pojazdu, jego urządzeń i wyposażenia (np. brak odpowiednich świateł), czy też wadliwość urządzeń związanych z funkcjonowaniem całego przedsiębiorstwa (a więc wadliwości samej trasy, urządzenia i lokalizacji przystanków, gdy chodzi o środki komunikacji miejskiej). Z niebezpieczeństwa wiążącego się z ruchem takich środków wynika, że nawet przy dołożeniu jak najdalej idącej staranności przy eksploatacji tych środków nie jest z istoty rzeczy możliwe zapobieżenie powstaniu wypadków. Z tego względu wykazywanie przez osobę odpowiedzialną na podstawie art. 153 § 1 k.z. takich okoliczności, że ze swej strony uczyniła "wszystko", aby zapobiec szkodzie, nie zwalnia jej od odpowiedzialności na podstawie ryzyka. Odpowiedzialność ta bowiem w świetle przepisów kodeksu zobowiązań nie jest odpowiedzialnością na podstawie winy domniemanej. Gdyby w tym wypadku chodziło o odpowiedzialność opartą na zasadzie domniemania winy, wówczas - istotnie - okolicznością zwalniającą od odpowiedzialności mogłoby być wykazanie, że właściciel środka lokomocji dołożył wszelkich starań, aby zapobiec szkodzie.Według art. 153 § 1 k.z. w związku z art. 152 § 1 k.z. jedną z okoliczności zwalniających od odpowiedzialności na podstawie ryzyka jest udowodnienie, że szkoda powstała wyłącznie z winy poszkodowanego. Powstanie szkody wyłącznie z winy (a nie z wyłącznej winy) poszkodowanego oznacza, że zachodzi nie tylko związek przyczynowy między zachowaniem się poszkodowanego a szkodą, ale że jego zachowanie się ma takie cechy subiektywne, iż można poszkodowanemu przypisać świadomość, że swoim zachowaniem się doprowadził do powstania szkody. Oceniając z tego punktu widzenia kryterium zwalniające właściciela środka lokomocji od odpowiedzialności, należy stwierdzić, że przyczynienie się poszkodowanego do wyrządzenia szkody (art. 158 § 2 k.z.) - nawet poważne jak w niniejszym wypadku - nie ma żadnego znaczenia dla zwolnienia od odpowiedzialności na podstawie ryzyka. Ponadto wymaga podkreślenia, że naruszenie pewnych zasad ruchu (np. niezwolnienie tempa jazdy w miejscach dla pieszych, na skrzyżowaniach, niedostosowanie szybkości jazdy do warunków atmosferycznych), wzmagające niebezpieczeństwo związane z ruchem środków mechanicznych poruszanych za pomocą sił przyrody, nie jest pozbawione swego znaczenia z punktu widzenia możliwości udowodnienia, że szkoda powstała wyłącznie z winy poszkodowanego. Okoliczności te mają jednak tylko takie znaczenie, że utrudniają jedynie możliwość udowodnienia, iż szkoda powstała wyłącznie z winy poszkodowanego.W świetle powyższych założeń za niesłuszny musi być uznany zarzut pozwanego Przedsiębiorstwa, że Sąd Wojewódzki naruszył przepis art. 153 § 1 k.z., przyjmując, iż pozwane Przedsiębiorstwo nie udowodniło, że szkoda powstała wyłącznie z winy zmarłego. Zaskarżony wyrok jest więc, jeśli chodzi o samą zasadę odpowiedzialności pozwanego Przedsiębiorstwa, trafny.Nie podlega również uwzględnieniu rewizja skarżącego Przedsiębiorstwa, o ile zmierza ona do wykazania, że przyznane odszkodowanie jest za wysokie ze względu na znaczny zakres przyczynienia się denata do wyrządzenia szkody. Przyjęty przez Sąd Wojewódzki zakres przyczynienia się denata w 2/3 jest uzasadniony okolicznościami wypadku i dokonanymi przez tenże Sąd ustaleniami w tym przedmiocie.Natomiast rewizja powodów ulega częściowo uwzględnieniu.Słuszny jest przede wszystkim zarzut obojga powodów, że przyznane zadośćuczynienie nie jest stosowne w rozumieniu art. 166 k.z.Istotnie, żądane przez powodów zadośćuczynienie wyrażające się ogólną kwotą 10.000 zł nie jest wygórowane. Dlatego też Sąd Najwyższy, zmieniając w tym zakresie zaskarżony wyrok, podwyższył zasądzoną z tego tytułu kwotę do 10.000 zł mając na uwadze, że przyznanie stosownego zadośćuczynienia zależy od uznania Sądu, że Sąd w tym przedmiocie nie jest związany wysokością żądania (art. 329 § 2 k.p.c.), że kwota 10.000 zł jest sumą stosowną nawet przy uwzględnieniu okoliczności, że zmarły mąż powódki i ojciec małoletniego powoda w znacznej mierze przyczynił się do powstania szkody i że wreszcie wysokość zadośćuczynienia ze względu na jego istotę w razie przyczynienia się poszkodowanego nie musi być wynikiem uwzględnienia w matematyczny (a więc mechaniczny) sposób określonego przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody.Słusznie także skarżący powodowie zarzucają, że Sąd Wojewódzki, zasądzając na rzecz małoletniego powoda rentę w wysokości 200 zł, nie ustalił w sposób dostatecznie jasny wysokości zarobków zmarłego. Na skutek tego Sąd Najwyższy został pozbawiony możliwości oceny, czy - przy przyjętym przez Sąd Wojewódzki stopniu przyczynienia się zmarłego do powstania szkody - byłoby uzasadnione zasądzenie na rzecz małoletniego renty w wysokości wyższej niż 200 zł (już zasądzonej) w stosunku miesięcznym. Z tego też względu zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo ponad 200 zł z tytułu renty w stosunku miesięcznym należało uchylić i sprawę w tym zakresie przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu.Uchyleniu podlega także wyrok w części oddalającej żądanie powódki o zasądzenie renty - z przekazaniem sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania. Rewizja powódki w tej części opiera się na twierdzeniu, że powódka jest niezdolna do pracy zarobkowej. Wprawdzie powódka w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji nie przeprowadziła żadnego dowodu na tę okoliczność, jednakże złożyła takie dowody już po zakończeniu postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Stosownie zaś do przyjętej wykładni przepisu art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 349 wraz z późniejszymi zmianami) zgłoszenie nowych dowodów w postępowaniu rewizyjnym może stanowić samodzielną podstawę rewizyjną. Uchylenie postępowania w tym przedmiocie ma na celu umożliwienie Sądowi pierwszej instancji przeprowadzenia postępowania dowodowego i - przy uwzględnieniu jego wyników - rozstrzygnięcie sprawy co do tego żądania.W pozostałym zakresie rewizja powodów ulega oddaleniu. Nie można bowiem podzielić wywodów skarżących zmierzających do wykazania, że zmarły nie przyczynił się w znaczny sposób do powstania szkody. Przyjęcie przez Sąd Wojewódzki, że zmarły przyczynił się do wypadku w 2/3, jest prawidłowe, jako uzasadnione rozważeniem przez tenże Sąd wszystkich okoliczności sprawy.Nie mogą odnieść również skutku wywody rewizji powodów zmierzające do wykazania, że niesłusznie powództwo zostało oddalone w stosunku do pozwanego motorniczego Henryka W. Odpowiedzialność na podstawie ryzyka nie jest uzależniona od odpowiedzialności motorniczego, którego odpowiedzialność kształtuje się na podstawie winy (art. 134 k.z.). W niniejszym zaś wypadku zachodzi taka sytuacja, że brak podstaw do odpowiedzialności osoby ponoszącej odpowiedzialność na podstawie winy, istnieje natomiast odpowiedzialność właściciela środka komunikacyjnego, kształtująca się na zasadzie ryzyka. Skarżący nie wskazali tu na żadne takie okoliczności, których by nie miał na względzie Sąd Wojewódzki. Ocena zaś tych okoliczności w ich całokształcie jest prawidłowa.Wreszcie ulega oddaleniu rewizja w części kwestionującej oddalenie ponad kwotę 2.766 zł żądania o zwrot kosztów pogrzebu. Przyznana z tego tytułu kwota odpowiada wysokości tych wydatków, które Sąd Wojewódzki uznał za udowodnione przy jednoczesnym uwzględnieniu stopnia przyczynienia się zmarłego do wyrządzenia szkody.Z tych wszystkich względów należało orzec na podstawie art. 383 k.p.c., art. 384 i art. 386 k.p.c. jak w sentencji.