4 CR 652/55

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Dobrzański (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, J. Tyszka.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ireny i Reinholda L. przeciwko Albertowi L. o alimenty, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Kępnie z dnia 4 grudnia 1954 r.,zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Kępnie do rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneIrena L. urodzona dnia 24 marca 1940 r. i Reinhold L. urodzony dnia 20 września 1944 r., reprezentowani przez matkę Marię L., wnieśli powództwo o alimenty przeciwko swemu ojcu Albertowi L., zamieszkałemu na obszarze Niemieckiej Republiki Demokratycznej.Sąd Powiatowy w Kępnie postanowieniem z dnia 4 grudnia 1954 r., doręczonym matce powodów dnia 7 tego miesiąca, pozew odrzucił z tym uzasadnieniem, że nie są spełnione przesłanki art. 4 k.p.c. do pozwania Alberta L. przed sąd w Polsce.Minister Sprawiedliwości pismem z dnia 9 lipca 1955 r. złożył rewizję nadzwyczajną i zarzucając naruszenie art. 4 k.p.c., zgłosił wniosek o uchylenie postanowienia Sądu Powiatowego w Kępnie i przekazanie sprawy temu Sądowi do merytorycznego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona, gdyż zaskarżone postanowienie narusza interes Państwa Ludowego i powzięte zostało z pogwałceniem przepisu art. 4 k.p.c.W myśl tego przepisu przed sąd polski mogą być m.i. pozywani zarówno obywatele polscy, jak i cudzoziemcy, gdy chodzi o zobowiązania, które mają być wykonane ma obszarze Polski.O miejscu wykonania zobowiązania decydują przepisy prawa materialnego. W konkretnym wypadku ma zastosowanie przepis art. 191 k.z., zgodnie z którym zobowiązania pieniężne wykonuje się w miejscu zamieszkania wierzyciela.Co prawda, jeśli chodzi o znaczenie art. 191 k.z. i jego stosunek do art. 190 § 2 k.z., to poglądy nie były zupełnie jednolite. Zoll w "Zobowiązaniach w zarysie" (1945 r., s. 161) stwierdza, że "art. 191 nasuwa wątpliwość, czy ustanawia on dla świadczeń pieniężnych odrębne miejsce spełnienia świadczenia i stanowi tym samym odstępstwo od zasady art. 190 § 2, czy też zasadę art. 190 § 2 zachowuje co do miejsca spełnienia świadczenia, a tylko nakłada na dłużnika dodatkowy obowiązek ex lege, aby chociaż miejscem spełnienia świadczenia pieniężnego jest miejsce zamieszkania dłużnika, przesłał pieniądze wierzycielowi do jego miejsca zamieszkania". Zoll opowiada się za drugą alternatywą. Natomiast uzasadnienie Komisji Kodyfikacyjnej (art. 289 i 290), zastrzegając, że ostateczną decyzję w tym przedmiocie pozostawiono "interpretacji przepisu", przytaczało jednak argumentację opowiadającą się za pierwszą alternatywą. Zupełnie stanowczo taki wynik przyjmuje też główny referent projektu kodeksu zobowiązań - Longchamps w swej pracy pt. "Zobowiązania" (s. 319).Takie też rozwiązanie należy uznać za trafne. O tym, że przepis art. 191 k.z. ustanawia miejsce wykonania świadczeń pieniężnych, świadczy przede wszystkim lokata tego przepisu. Rozdział I tytułu IV kodeksu zobowiązań zawiera "Przepisy ogólne o sposobie, miejscu i czasie wykonania".Stosownie do tego tytułu podzielony jest też materiał normatywny zawarty w tym rozdziale. Art. 189 mówi o sposobie wykonania, art. 190 i 191 o miejscu wykonania, a art. 192 i n. o czasie wykonania. Wykładnia, która nie uwzględnia tego systematycznego układu i chce wykazać, że w art. 191 k.z. nie ma mowy o miejscu wykonania, lecz o "dodatkowym obowiązku ex lege", jest sztuczna.Zestawienie art. 191 z art. 190 § 2 przemawia za tym, że ustawa traktuje analogicznie miejsce zamieszkania wierzyciela z artykułu 191 i obecne miejsce zamieszkania dłużnika z artykułu 190 § 2. W konsekwencji więc skoro w art. 190 § 2 k.z. miejscem wykonania zobowiązania jest obecne miejsce zamieszkania dłużnika, to według art. 191 miejscem wykonania zobowiązania jest obecne miejsce zamieszkania wierzyciela.Przy wykładni art. 191 k.z. należy mieć na względzie także stanowisko prawa radzieckiego, niewątpliwie odpowiadającego potrzebom obrotu socjalistycznego. Otóż art. 113 kodeksu cywilnego RSFRR stanowi, że "jeżeli miejsce wykonania nie jest określone w ustawie lub umowie i nie wynika z istoty zobowiązania, wykonanie powinno nastąpić (...) c) z tytułu zobowiązań pieniężnych w miejscu zamieszkania wierzyciela (...), d) z tytułu innych zobowiązań w miejscu zamieszkania dłużnika". Różnica w rozważanym zakresie polega tylko na tym, że według tego kodeksu chodzi o miejsce zamieszkania wierzyciela lub dłużnika w chwili powstania zobowiązania, gdy tymczasem według kodeksu zobowiązań decyduje obecne miejsce zamieszkania tych osób.Warto zwrócić uwagę również na to, że także pierwszy projekt kodeksu cywilnego PRL zajmuje stanowisko zgodne w wyniku z wyżej przedstawioną wykładnią art. 191 k.z. Art. 389 tego projektu ma mianowicie następujące brzmienie:"Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, jeżeli miejsce spełnienia świadczenia nie jest oznaczone ani nie wynika z właściwości zobowiązania, śwadczenie powinno być spełnione w miejscu zamieszkania lub siedzibie dłużnika. Jednakże świadczenie pieniężne powinno być spełnione w miejscu zamieszkania lub siedzibie wierzyciela".Skoro powodowie w sprawie dochodzą roszczenia pieniężnego, to w myśl zasad poprzednio przytoczonych zobowiązanie pozwanego ma być wykonane w miejscu zamieszkania powodów, czyli na obszarze Polski. Wskutek tego - wbrew poglądowi Sądu Powiatowego - istnieją przesłanki z art. 4 k.p.c. do wytoczenia przeciwko pozwanemu powództwa przed sąd polski.Odrzucenie pozwu stanowi nie tylko pogwałcenie powyższego przepisu, lecz narusza również interes Państwa Ludowego, skoro pozbawia obywateli polskich możności uzyskania wymiaru sprawiedliwości ze strony właściwego sądu, i to przy dochodzeniu alimentów, które prawo Polski Ludowej otacza szczególną ochroną.Należało więc zgodnie z wnioskiem rewizji nadzwyczajnej uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Powiatowemu do merytorycznego rozpoznania.