C 1513/52

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Władysława i Zofii B. o przysposobienie Jana Jerzego B., po rozpoznaniu rewizji Zofii B. na postanowienie Sądu Powiatowego w Sierpcu z dnia 6 marca 1952 r.,rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneWładysław B. i żona jego, Zofia B., działająca w imieniu małoletniego Jana Jerzego B., urodzonego dnia 28 lutego 1937 r. syna jej z pierwszego małżeństwa, wystąpili w dniu 7 grudnia 1951 r. do Sądu Powiatowego w Sierpcu z wnioskiem o orzeczenie przysposobienia Jana Jerzego B. przez Władysława B.Nieletni Jan Jerzy B. wyraził zgodę na przysposobienie, a matka jego Zofia B. oświadczyła, że zgodę tę akceptuje.W toku postępowania w dniu 30 stycznia 1952 r. wnioskodawca Władysław B. zmarł. Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 28 lutego 1952 r. zawiesił postępowanie z mocy art. 183 § 1 k.p.c., a następnie podjął je z udziałem następców prawnych zmarłego - Jana B. (brata) i Zofii B. (żony). Uczestnik postępowania Jan B. oponował przeciwko orzeczeniu przysposobienia.Postanowieniem z dnia 6 marca 1952 r. Sąd Powiatowy postępowanie w sprawie umorzył, uznając, że po śmierci wnioskodawcy orzeczenie o przysposobieniu nie może być wydane.W rewizji na powyższe postanowienie Zofia B., działająca osobiście oraz w imieniu nieletniego Jana Jerzego B., wnosiła o uchylenie albo zmianę zaskarżonego postanowienia i orzeczenie przysposobienia zgodnie z wnioskiem. Skarżąca zarzuca, że Sąd Powiatowy naruszył przez błędną wykładnię art. 65 § 1 i art. 67 § 1 kod. rodz. przyjmując, że cel instytucji przysposobienia nie może być osiągnięty po śmierci mającego zamiar przysposobić (...).Sąd Wojewódzki dla woj. warszawskiego, który rozpoznawał sprawę jako sąd rewizyjny, postanowieniem z dnia 26 maja 1952 r. na podstawie art. 388 k.p.c. przekazał sprawę Sądowi Najwyższemu, ze względu na wyłaniające się zagadnienie prawne, które budzi poważne wątpliwości, a mianowicie, czy może być wydane orzeczenie o przysposobieniu po śmierci osoby zamierzającej przysposobić, która przed swą śmiercią złożyła oświadczenie o zamiarze przysposobienia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Na sformułowane przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne należy odpowiedzieć negatywnie. Przesądza to istota, cel i charakter instytucji przysposobienia w systemie prawa rodzinnego w Państwie Ludowym. Stosownie do art. 64 kod. rodz. przez przysposobienie powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek, jak między rodzicami a dziećmi. Z zasady tej wynika, że w myśl art. 35 kod. rodz. przysposabiający - tak jak rodzice - sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem dziecka przysposobionego, obowiązany jest troszczyć się o jego fizyczny i duchowy rozwój i powinien starać się o jego utrzymanie i wychowanie tak, aby przysposobiony był przygotowany należycie do pracy dla dobra społeczeństwa, odpowiednio do swych uzdolnień. Te istotne zadania i obowiązki wymagają osobistych starań przysposabiającego. Zadania te i obowiązki nie mogą być dopełnione, a tym samym nie może być osiągnięty cel przysposobienia, w razie śmierci przysposabiającego. Jeśli śmierć ta następuje po prawomocnym orzeczeniu przysposobienia, to wprawdzie fakt ten wyłącza osobiste starania przysposabiającego o rozwój i wychowanie przysposobionego, ale nie niweczy skutków prawnych przysposobienia, które następują z chwilą uprawomocnienia się postanowienia sądu o przysposobieniu. Jeśli jednak śmierć osoby zamierzającej przysposobić nieletniego następuje przed orzeczeniem przysposobienia, chociażby po złożeniu oświadczenia woli przysposobienia, przysposobienie nie może być orzeczone, gdyż z góry wiadomo, że cel przysposobienia, jeśli idzie o zapewnienie nieletniemu osobistych starań i osobistej troski przysposabiającego o rozwój i wychowanie przysposobionego, nie będzie mógł być osiągnięty.Nie jest trafny pogląd rewizji, że skoro zmarły wnioskodawca wypowiedział już swą wolę przysposobienia Jana Jerzego B., to "stało się zadość wymogowi art. 67 § 1 kod. rodz. i zaistniały wszystkie przesłanki ku temu, ażeby sąd wydał orzeczenie".Należy bowiem mieć na względzie, że w systemie kod. rodz. przysposobienie dochodzi do skutku nie przez zatwierdzenie oświadczenia przysposabiającego i przysposobionego (albo jego przedstawiciela ustawowego), jak w systemie prawa rodzinnego poprzednio obowiązującego, lecz przez orzeczenie władzy opiekuńczej, która ma znaczenie konstytutywne. Zgoda osoby mającej zamiar przysposobić jest tylko jedną, niezbędną zresztą, z przesłanek przysposobienia. Władza opiekuńcza, wydając orzeczenie o przysposobieniu, nie może jednak ograniczać się do stwierdzenia woli przysposabiającego, lecz powinna przede wszystkim, kierując się dobrem dziecka (art. 65 § 1 kod. rodz.) i celem społecznym instytucji przysposobienia, ustalić, czy i w jakim stopniu przysposabiający daje gwarancję, iż należycie wypełniać będzie zadania i obowiązki starania o rozwój, utrzymanie i wychowanie małoletniego zgodnie z art. 35 kod. rodz. Jeśli władza opiekuńcza stwierdzi, że osoba zamierzająca przysposobić nieletniego jest w takim stanie fizycznym i umysłowym, iż nie może w ogóle zajmować się wychowaniem nieletniego, nie powinna w zasadzie orzec przysposobienia. Skoro zatem skarżąca twierdzi w rewizji, iż zmarły wnioskodawca "zrezygnował z osobistego kierowania wychowaniem Jana Jerzego B. jako człowiek bliski śmierci i do tego niezdolny", to powstaje poważna wątpliwość, czy w tych warunkach władza opiekuńcza mogłaby orzec przysposobienie nawet gdyby wnioskodawca nie był zmarł w toku postępowania.Co się tyczy argumentów rewizji, zmierzających do uzasadnienia celowości orzeczenia przysposobienia nieletniego pomimo śmierci wnioskodawcy ze względu na możność odziedziczenia przez nieletniego majątku, który by dostarczył środków na jego utrzymanie, to argumenty te eliminując całkowicie moment osobistego stosunku między przysposobionym a przysposabiającym i sprowadzając istotę przysposobienia wyłącznie do zagadnień materialnych, są nie do przyjęcia z punktu widzenia celów i istoty instytucji przysposobienia w prawie rodzinnym Państwa Ludowego. Niezależnie od tego należy zauważyć, że argumenty powyższe są w ogóle chybione. Skarżąca pomija, że przysposobienie dochodzi do skutku przez orzeczenie władzy opiekuńczej, które z mocy art. 33 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli staje się skuteczne dopiero po uprawomocnieniu się. Gdyby nawet - per maxime inconcessum - dopuścić możliwość orzeczenia o przysposobieniu po śmierci osoby, która złożyła oświadczenie woli przysposobienia, wytworzyłaby się taka sytuacja, że przysposobiony nabywałby prawa płynące z przysposobienia dopiero z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia o przysposobieniu, a więc już w pewien czas po otwarciu się spadku po przysposabiającym, nie mógłby zatem przysposobiony nabyć praw spadkowych po zmarłym uprzednio przysposabiającym, gdyż prawa te przeszłyby już z dniem otwarcia spadku na spadkobierców ustawowych (art. 32 pr. spadk.), wskutek czego w dacie uprawomocnienia się postanowienia o przysposobieniu majątek spadkowy po przysposabiającym stanowiłby już własność tych ostatnich. Osoba zamierzająca przysposobić małoletniego, a mająca na względzie zapewnienie mu środków utrzymania po swej śmierci, może osiągnąć ten cel na wypadek swego zgonu przed uprawomocnieniem się orzeczenia o uprawomocnieniu - w innej drodze, przede wszystkim przez sporządzenie testamentu na rzecz nieletniego, którego zamierza przysposobić (...).