C 1539/51

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu jawnym w dniu 4 grudnia 1951 r. w sprawie z powództwa Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Wołczynie p-ko Janinie T. o 1.767,06 zł po rozpoznaniu skargi rewizyjnej powódki na wyrok Sądu Powiatowego w Kluczborku z dnia 27 czerwca 1951 r. zaskarżony wyrok uchylił i sprawę Sądowi Powiatowemu w Kluczborku do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktycznePowódka domaga się w pozwie wniesionym dnia 23 IV 1951 r. do Sądu Powiatowego w Kluczborku zasądzenia od pozwanej kwoty 1.767,06 zł z odsetkami, twierdząc, że pozwana pracowała od dnia 1 VII 1947 r. w powodowej spółdzielni w sklepie w Wołczynie w charakterze sklepowej jako siła samodzielna będąc jedyną sklepową i że na podstawie remanentu stwierdzono manco na dzień 6 IX 1947 r. w kwocie 74.644,36 zł w dawnej walucie, co się równa kwocie 2.239,33 zł w walucie obecnej, którą to kwotę po potrąceniu należności pozwanej obniża się do dochodzonej w pozwie kwoty 1.767,06 zł.Pozwana wniosła o oddalenie powództwa, zarzucając prekluzję i przedawnienie pretensji powódki i twierdząc, że stosunek pracy został rozwiązany we wrześniu 1947 r. Poza tym zgłosiła pozwana szereg zarzutów, kwestionując pretensję powódki.Sąd Powiatowy w Kluczborku wyrokiem z 27 VI 1951 r. oddalił powództwo z tej przyczyny, że skoro - jak ustalił - pozwana została zwolniona z pracy we wrześniu 1947 r., a pozew wpłynął 23 IV 1951 r., roszczenie powódki jako pracodawcy uległo prekluzji z art. 473 k.z.Wyrok ten zaskarżyła rewizją powódka, wnosząc o jego uchylenie lub zmianę i orzeczenie w myśl żądania pozwu. Rewizję opiera skarżąca na zarzucie naruszenia prawa materialnego o tyle, że - jej zdaniem - przepis art. 473 k.z. nie obejmuje roszczenia o wyrównanie manca. Z uzasadnienia rewizji wynika także zarzut niedokonania ustaleń faktycznych co do treści umowy stron.Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 19 X 1951 r. przekazał sprawę na zasadzie art. 388 k.p.c. do rozpoznania Sądowi Najwyższemu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika jedynie to, że do września 1947 r. strony łączył umowny stosunek pracy. Jaka natomiast była treść tej umowy, a w szczególności jakiej pracy podjęła się pozwana i na jakich warunkach, Sąd Powiatowy nie ustalił. Okoliczności te nie były bowiem istotne z punktu widzenia Sądu Powiatowego, zdaniem którego roszczenie skarżącej uległo prekluzji bez względu na to, jaką konkretną treść miałaby umowa o pracę. Innymi słowy: jeśliby nawet założyć, że twierdzenia pozwu są całkowicie prawdziwe, to - zdaniem Sądu Powiatowego - one same (uzupełnione datą zakończenia stosunku pracy) uzasadniają oddalenie powództwa, a to z powodu prekluzji dochodzonego roszczenia. Należy przeto rozważyć, czy istotnie z twierdzeń faktycznych pozwu, uzupełnionych faktem, iż we wrześniu 1947 r. zakończył się stosunek pracy, wynikają przesłanki art. 473 k.z.Powódka twierdziła, że pozwana pracowała w jej sklepie jako jedyna sklepowa i w okresie pracy "spowodowała manco". Pracodawcą pozwanej oraz właścicielem sklepu i towarów była więc jednostka gospodarki uspołecznionej - i ta okoliczność powinna być punktem wyjściowym rozważań w niniejszej sprawie, której przedmiotem jest manco w mieniu społecznym.Na skutek zdobycia władzy państwowej przez masy pracujące powstał "sektor" socjalistyczny, który - z istoty rzeczy - nie mógłby powstać, póki władzę dzierżyły klasy eksploatatorskie. Powstała własność socjalistyczna i nowy stosunek do tej własności, wyrażający się w tym, że najtroskliwsza jej ochrona jest obowiązkiem każdego obywatela, wynikającym wprost z samej istoty ustroju demokracji ludowej jako formy dyktatury proletariatu.Obowiązek ten nie jest jednak całkowicie identyczny w każdym przypadku. Inaczej też może się kształtować odpowiedzialność osoby, której mienie społeczne zostało powierzone, aniżeli takiej, którą obciąża jedynie ogólnoobywatelski obowiązek troski o mienie społeczne. Robotnik i pracownik zatrudniony w sektorze socjalistycznym, walcząc o to, żeby przydzielona mu praca wykonana była jak najlepiej, a powierzone mu mienie społeczne nie poniosło żadnego uszczerbku, realizuje w powierzonym mu zakresie pracy powyższy ogólnoobywatelski obowiązek troski o mienie społeczne. Innymi słowy: powyższy ogólnoobywatelski obowiązek, obciążając pracownika sektora socjalistycznego, któremu powierzono dane mienie społeczne, wiąże się nierozerwalnie z jego obowiązkami wynikającymi bezpośrednio z umowy pracy, jednakże sam w sobie nie podlega dyspozycji stron.Ciążący na pracowniku sektora socjalistycznego obowiązek troski o mienie społeczne nie znajduje - z istoty rzeczy - odpowiednika w stosunku pracy poza tym sektorem. Jest czymś całkowicie nowym, jakościowo różnym od umownych obowiązków pracownika w sektorze kapitalistycznym, regulowanym nadal przepisem art. 448 k.z. Ten dyspozytywny przepis przedwojenny nie mógł uwzględniać istnienia sektora socjalistycznego, nie przewidywał i przewidzieć nie mógł ogólnoobywatelskiego obowiązku szczególnej troski o mienie społeczne, obowiązku wynikającego z nowych założeń ustrojowych, a zatem z ius cogens.Obowiązkowi pracownika odpowiada tu prawo podmiotowe zatrudniającej go jednostki gospodarki uspołecznionej, wynikające nie tylko stąd, że jest ona jego pracodawcą, lecz przede wszystkim - tak jak co do każdego obywatela - z faktu, że uprawnionym jest podmiot własności socjalistycznej lub jego organ, a własność socjalistyczna jest podstawą ustroju demokracji ludowej. Odnośne roszczenia tego podmiotu nie może mieć odpowiednika poza sektorem socjalistycznym.Przepis art. 473 k.z., wprowadzający roczną prekluzję roszczeń "wynikających z umowy o pracę", nie przewidywał i, służąc ówczesnej bazie, przewidywać nie mógł ani innego ustroju niż kapitalistyczny, ani wieloukładowości obecnego ustroju gospodarczego Polski Ludowej, ani tym samym roszczeń mogących istnieć tylko w sektorze socjalistycznym bez możliwości jakiegokolwiek odpowiednika poza nim. Prekluzja z art. 473 k.z. dotyczy roszczeń wynikających ściśle z "umowy" o pracę. Tymczasem omawianego tu roszczenia względem pracownika sektora uspołecznionego nie zrodziła "umowa" jako taka, lecz wynika ono - jak już podkreślone zostało - z założeń ustrojowych Polski Ludowej. To zaś, że odpowiadający temu roszczeniu obowiązek wiąże się nierozerwalnie z całokształtem obowiązków wynikających z socjalistycznego stosunku pracy, w następstwie czego skutki niewykonania tego obowiązku lub nienależytego wykonania ocenić należy w zasadzie według art. 239 i nast. k.z., nie może zmienić faktu, że roszczenie takie nie mieści się w art. 473 k.z. A przepis ten jako norma wyjątkowa, nie powinien ulegać wykładni rozszerzającej.Okoliczność, że w niniejszej sprawie praca pozwanej w sklepie powodowej spółdzielni była wykonywana w r. 1947, a więc sporne manco powstać miało w okresie, gdy istota ustroju demokracji ludowej i istota spółdzielczości w tym ustroju nie była jeszcze powszechnie rozumiana prawidłowo, nie może mieć wpływu na ocenę rzeczywistego stanu prawnego, a tym samym na tok i konkluzję powyższych rozważań.Słusznie więc zarzuca rewizja naruszenie art. 473 k.z. Fakt, że stosunek pracy ustał między stronami w r. 1947, a pozew wpłynął dopiero w r. 1951, nie może sam przez się skutkować oddalenia pozwu. Do dochodzonego roszczenia nie ma bowiem zastosowania ani art. 473 k.z. z przyczyn wyżej podanych, ani art. 284 k.z., który spośród roszczeń pracodawców obejmuje jedynie wierzytelności z tytułu udzielonych zaliczeń, a tego powódka nie dochodzi.Z tych przyczyn należało zaskarżony wyrok w myśl art. 384 k.p.c. uchylić i sprawę odesłać sądowi I instancji do merytorycznego rozpoznania.