I CO 47/54

SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne wynikłe w sprawie z powództwa Centrali Handlowej Przemysłu Skórzanego w Ł. przeciwko Bronisławowi S. o wyrównanie manka:"Czy roszczenie jednostki gospodarki uspołecznionej do pracownika o wyrównanie manka podlega prekluzji z art. 473 k.z.?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Roszczenia jednostki gospodarki uspołecznionej o wyrównanie manka nie ulegają skutkom prekluzji z art. 473 k.z., jeżeli manko spowodowane zostało czynem niedozwolonym pracownika."Uzasadnienie faktyczneWedług art. 473 k.z., roczna prekluzja stosuje się do roszczeń pracodawców do pracowników "wynikających z umowy o pracę". W dotychczasowym orzecznictwie nie budziło wątpliwości, że roszczenie o wyrównanie przez pracowników tzw. "manka", tj. roszczenie do pracownika, któremu powierzono mienie z obowiązkiem wyliczenia się, o wynagrodzenie szkody spowodowanej niewyliczeniem się z powierzonego mienia, jest roszczeniem z umowy o pracę, ściślej ze stosunku pracy.Jak wynika ze sformułowania pytania i dotychczasowego orzecznictwa, wątpliwości budziło zagadnienie, czy art. 473 k.z. stosuje się również do stosunku pracy pomiędzy jednostką gospodarki uspołecznionej a jej pracownikiem.Na to zagadnienie Sąd Najwyższy dawał z reguły odpowiedź negatywną, uzasadnienie jednak tej odpowiedzi nie było jednolite. Orzeczenie z dnia 4 grudnia 1951 r., sygn. C. 1539/51 ("Państwo i Prawo" zeszyt 8-9/52, s. 371) uznaje, że obowiązki pracownika jednostki gospodarki uspołecznionej są jakościowo różne od obowiązków pracownika jednostki gospodarki indywidualnej, tym samym i odpowiadające obowiązkom pracownika roszczenie odszkodowawcze jednostki gospodarki uspołecznionej jest jakościowo różne. Art. 473 k.z., służąc kapitalistycznej bazie, "przewidywać nie mógł ani innego ustroju, niż kapitalistyczny, …ani tym samym roszczeń mogących istnieć tylko w sektorze socjalistycznym.". Do tych innych jakościowo roszczeń art. 473 k.z. nie może mieć zastosowania.Orzeczenie z dnia 23 maja 1955 r. I C. 80/53 ("Państwo i Prawo" 1953, zeszyt 11, s. 724) natomiast wypowiada pogląd, że jeżeli czyn pracownika, który spowodował manko, mieści w sobie jednocześnie znamiona występku z art. 286 § 3 k.k., jest on zarazem czynem niedozwolonym z art. 134 k.z.; powództwo w takim przypadku może być oparte zarówno na art. 239 k.z., jak i art. 134 k.z. O ile zaś jest oparte na art. 134 k.z., art. 473 k.z. nie może mieć zastosowania.Pierwsze z powyższych orzeczeń, orzeczenie z dnia 4 grudnia 1951 r., nie bierze pod uwagę, że tekst Kodeksu zobowiązań obowiązuje u nas z woli ustawodawcy Polski Ludowej. Jako wyraz woli ustawodawcy ludowego Kodeks zobowiązań ma na względzie obecną bazę, a nie kapitalistyczną. Jeżeli zatem mówi o umowie o pracę bez odróżnienia, to ma na myśli takie stosunki pracy, jakie są zawiązywane obecnie, a zatem przede wszystkim stosunki pracy zawierane z jednostkami gospodarki uspołecznionej.Niewątpliwie pracownik gospodarki uspołecznionej ma, jak każdy zresztą obywatel, obowiązek strzeżenia własności społecznej i umacniania jej (art. 77 Konstytucji). Ten obowiązek należy mieć zawsze na względzie przy ocenie, czy pracownik należycie dopełniał swych obowiązków przyjętych umową. Z tego jednak nie wynika, aby w stosunku pracy czy innych stosunkach cywilnoprawnych pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej a obywatelami, w miejsce konkretnych obowiązków obywatela wynikających z konkretnych przepisów ustawy wszedł ogólny obowiązek strzeżenia mienia społecznego.Jeżeli zatem pozwany odpowiada ze stosunku pracy na podstawie art. 239 k.z. za niewyliczenie się z mienia mu powierzonego, art. 473 k.z. ma zastosowanie. Odmiennie należałoby rozstrzygnąć zagadnienie tylko w tym przypadku, gdyby norma art. 473 k.z. nie dała się pogodzić z jakąś konkretną zasadą ustrojową obowiązującą w Państwie Ludowym (art. 1 przep. og. pr. cyw.). Brak jest jednak podstaw do uznania, ażeby ustanowienie terminu zawitego do dochodzenia roszczenia ze stosunku pracy miało być sprzeczne z którąś z zasad naszego ustroju, wyrażonych w Konstytucji. Ustanowienie terminów zawitych dla dochodzenia roszczeń pomiędzy Państwem a obywatelem nie jest bynajmniej obce socjalistycznemu prawu. Kwestia natomiast, czy roczny termin ustanowiony w art. 473 k.z. jest terminem właściwym, nie jest zagadnieniem ustrojowym, lecz praktycznym i rzeczą ustawodawcy jest badanie, jaki termin jest najbardziej stosowny i określenie go zgodnie z wynikiem badań.Należy jednak mieć na uwadze, że mogą zachodzić przypadki popełnienia przez pracownika czynu, który by z mocy art. 134 k.z. pociągał za sobą odpowiedzialność także w tym przypadku, jeśliby sprawca szkody nie był pracownikiem. Przykładem takiego czynu może być zagarnięcie mienia zakładu pracy lub nieumyślne spowodowanie pożaru.W takich przypadkach zakładowi pracy przysługuje w stosunku do pracownika roszczenie zarówno z art. 239 k.z., jak i z art. 134 k.z., przy czym do każdego z nich stosuje się odpowiednie przepisy. W szczególności zatem po sprekludowaniu roszczenia z art. 239 k.z. zakład pracy mógłby dochodzić szkody z art. 134 k.z. Oczywiście, w tym przypadku pozwanemu należałoby udowodnić popełnienie konkretnego czynu niedozwolonego i musiałby zostać stwierdzony związek przyczynowy pomiędzy tym czynem a powstałą szkodą.Szczególnego omówienia wymaga przypadek, gdy pracownikowi mogą być udowodnione czyny podpadające pod art. 286 k.k. i pomiędzy tymi czynami a powstałą szkodą istnieje związek przyczynowy. Z konstrukcji tych przepisów wynika, że o ile stosuje się je do pracowników uspołecznionych przedsiębiorstw, to karze podlega naruszenie obowiązków wynikających z umowy o pracę. Niemniej z zagrożenia karą takich czynów wynika wola ustawodawcy uznania ich za czyny przestępne zagrożone sankcją karną, a tym samym za czyny niedozwolone w rozumieniu prawa cywilnego, których popełnienie uzasadnia odpowiedzialność z art. 134 k.z. Także zatem w przypadku popełnienia przez pracownika przestępstwa z art. 286 k.z., jeżeli pomiędzy tym czynem a szkodą zachodzi związek przyczynowy, sprawca odpowiada zarówno z art. 239 k.z., jak i z art. 134 k.z., przy czym z art. 134 k.z. odpowiada także po sprekludowaniu roszczenia z art. 239 k.z.