I C 442/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Prokuratora Wojewódzkiego w Lublinie o ustanowienie drogi koniecznej, po rozpoznaniu rewizji uczestników postępowania Wincentego D. i Józefa D. od postanowienia Sądu Powiatowego we Włodawie - Wydział Zamiejscowy w Parczewie z dnia 16 grudnia 1952 r.,zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę Sądowi Powiatowemu we Włodawie - Wydział Zamiejscowy w Parczewie do ponownego rozpoznania przekazał.Uzasadnienie faktyczneW uwzględnieniu wniosku Prokuratora Wojewódzkiego w Lublinie, złożonego w interesie 55 obywateli wsi W., powiatu radzyńskiego, Sąd Powiatowy we Włodawie - Wydział Zamiejscowy w Parczewie ustanowił służebność drogi koniecznej o szerokości 1 metra dla działek oznaczonych na planie wsi W. sporządzonym w 1927 r. przez mierniczego inż. Feliksa S. numerami 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19 i 20 przez działki numer 67 i 82, należące do uczestników postępowania Wincentego D. i Józefa D., za jednorazowym odszkodowaniem w kwocie 1.100 zł. Na podstawie wspomnianego planu, dokumentów złożonych do sprawy oraz wyników oględzin sądowych Sąd Powiatowy ustalił, że 55 mieszkańców wsi W., właścicieli działek nr 1-20, nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej ze wsi W. do Parczewa, gdyż istniejąca droga planowa w okresie jesiennych i wiosennych roztopów jest niemożliwa do przebycia, na skutek czego zarówno dzieci ze wsi W. jak i mieszkańcy wsi W., pracownicy uspołecznionych zakładów pracy, chcąc dotrzeć do szkół albo do miejsca pracy w Parczewie, zmuszeni są szukać dogodnych miejsc do przejścia przez przyległe grunty orne. Biorąc pod uwagę, że mieszkańcy wsi W. od szeregu lat korzystali z przechodu dróżką biegnącą przez grunty uczestników postępowania Wincentego D. i Józefa D., którzy jednak na podstawie uzyskanych wyroków sądowych tę dróżkę skasowali, oraz okoliczność, iż trudności w przejściu drogą planową są równoznaczne z brakiem drogi, Sąd Powiatowy uznał za celowe ustanowienie służebności drogi koniecznej za odszkodowaniem.W rewizji od tego postanowienia, błędnie nazwanej zażaleniem, uczestnicy postępowania Wincenty D. i Józef D. wnieśli o jego uchylenie i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, albo o zmianę zaskarżonego postanowienia i o oddalenie wniosku o ustanowienie służebności drogi koniecznej.Skarżący zarzucili sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału, naruszenie art. 33 pr. rzecz. oraz pozbawienie ich przez Sąd Powiatowy możności obrony (...)Sąd Wojewódzki na podstawie art. 388 k.p.c. przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Najwyższemu wobec budzącego poważne wątpliwości zagadnienia prawnego, czy art. 33 pr. rzecz. może mieć zastosowanie do przypadków, gdy istnieje dostęp do drogi publicznej, lecz korzystanie z niego w okresach wiosennych i jesiennych oraz w okresach dużych deszczów jest bardzo utrudnione dla ruchu pieszego, szczególnie dla dzieci idących do szkół pieszo, w interesie zaś społecznym leży umożliwienie im dostępu do szkoły.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ustanowienie służebności drogi koniecznej w trybie art. 33 pr. rzecz. jest dopuszczalne, gdy nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej. Pod określeniem "dostęp do drogi publicznej" należy rozumieć takie połączenie z drogą publiczną, które umożliwia wszelką niezbędną łączność nieruchomości z drogą publiczną, zarówno kołową, jak i pieszą. Zachodzą więc przesłanki do ustanowienia służebności drogi koniecznej dla ruchu pieszego, gdy istniejący dostęp do drogi publicznej nadaje się wprawdzie do ruchu kołowego, jednakże obiektywnie uniemożliwia lub czyni znacznie utrudnioną komunikację pieszą, podobnie jak uzasadnione jest ustanowienie służebności drogi koniecznej w przypadku, gdy istnieje wprawdzie dostęp z nieruchomości do drogi publicznej dla pieszych, lecz nie jest on możliwy do przebycia niezbędnymi środkami lokomocji. Odpowiedź na pytanie, czy w niniejszej sprawie zachodziły przesłanki do ustanowienia służebności drogi koniecznej dla ruchu pieszego, zależy więc od rozpoznania zarzutów rewizji i oceny prawidłowości poczynionych w pierwszej instancji ustaleń faktycznych.Sprawy o ustanowienie służebności drogi koniecznej należą do kategorii tych, w których szczególnie ostro występują momenty społeczno-gospodarcze, z jednej bowiem strony wchodzi w grę interes właścicieli nieruchomości, nie mającej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, z drugiej zaś strony zachodzi konieczność wnikliwego rozważenia, czy w konkretnym przypadku korzyści, osiągnięte z ustanowienia służebności drogi koniecznej, równoważą stratę, będącą następstwem wyjęcia spod uprawy pasa gruntu przeznaczonego na drogę konieczną.W interesie Polski Ludowej leży możliwie najszersze wykorzystanie dla produkcji rolniczej wszelkich użytków rolnych, decyzja przeto w przedmiocie przeznaczenia pewnego odcinka użytków rolnych na drogę konieczną powinna być oparta na wnikliwej analizie całokształtu okoliczności sprawy, prowadzącej do logicznie uzasadnionego wniosku, że wyjęcie spod uprawy pasa gruntu na drogę konieczną jest w danych warunkach rzeczą istotnie niezbędną.Postulatowi temu nie czyni zadość ani postępowanie dowodowe w pierwszej instancji, ani uzasadnienie zaskarżonego postanowienia (...)Sąd Powiatowy, nie rozważył, czy przeprowadzenie drogi koniecznej dla pieszych w odległości 30 m od drogi planowej o szerokości 5 m, jak wynika z protokołu Komisji Gospodarki Drogowej z dnia 18 września 1952 r., jest jedynym i najlepszym rozwiązaniem. W szczególności nie zostało zupełnie przez Sąd rozważone, czy nawet w przypadku niemożności dokonania w najbliższych latach gruntownej naprawy istniejącej drogi planowej przez organ sprawujący zarząd dróg publicznych, nie dałoby się dokonać prowizorycznej naprawy drogi planowej sposobem gospodarczym, przy zbiorowym wysiłku zainteresowanych mieszkańców wsi W. ubiegających się o ustanowienie służebności drogi koniecznej. Istniejący w szeregu miejscowości zły stan dróg publicznych, zaniedbanych w okresie międzywojennym, czyni niemożliwym usunięcie przez organy władzy ludowej wszystkich wieloletnich zaniedbań na tym odcinku w krótkim okresie. Niemniej jednak zainteresowani obywatele w granicach istniejących możliwości powinni dążyć własnymi siłami i we własnymi interesie do poprawienia warunków komunikacyjnych. Należało przeto rozważyć, czy zasypanie miejsc błotnistych na drodze planowej usunęłoby istniejące trudności w przechodzeniu tą drogą pieszo, a w razie stwierdzenia takiej możliwości, należałoby rozważyć w dalszym ciągu, czy koszt społeczny takiej prowizorycznej naprawy, możliwej do dokonania zbiorowym wysiłkiem wnioskodawców, nie byłby w sumie mniejszy od strat, jakie dla gospodarki narodowej wynikną z wyłączenia od uprawy pasa gruntu potrzebnego na przeprowadzenie drogi koniecznej.Wobec nienależytego wyjaśnienia sprawy i nierozważenia całokształtu okoliczności sprawy oraz wobec omówionych wyżej uchybień w postępowaniu zaskarżone postanowienie, zgodnie z wnioskiem rewizyjnym, ulega uchyleniu z mocy art. 384 k.p.c. bez potrzeby rozważenia dalszych zarzutów rewizyjnych, dotyczących ustanowienia drogi koniecznej i wysokości odszkodowania.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy po stosownym uzupełnieniu postępowania dowodowego z uwzględnieniem dokumentów załączonych do akt sprawy po zakończeniu postępowania w pierwszej instancji, oraz po ustaleniu stanu majątkowego uczestników postępowania, powinien ponownie rozważyć i ocenić żądanie wniosku o ustanowienie służebności drogi koniecznej w oparciu o interes społeczno-gospodarczy oraz uzasadnione interesy uczestników postępowania. Ponieważ, jak wynika z protokołu oględzin sądowych, droga planowa jest dłuższa od projektowanej drogi koniecznej zaledwie o około 223 m, przeto decydujące znaczenie dla wyniku sprawy będzie miała oparta na prawidłowo ustalonym i wszechstronnie rozważonym stanie faktycznym odpowiedź na pytanie, czy ustanowienie służebności drogi koniecznej jest obiektywnie niezbędne dla zapewnienia wnioskodawcom i ich rodzinom należytego dojścia do szkół i do zakładów pracy w Parczewie. O ile z niezbyt jasnych wywodów rewizji wynikałby według intencji skarżących zarzut, że Sąd nie wezwał do udziału w sprawie osób, przez których grunty biegnie dalszy ciąg ustanowionej przez grunty skarżących drogi koniecznej, zarzut ten uznać należałoby za chybiony, wynik bowiem postępowania w sprawie niniejszej nie dotyka praw tych osób, nie są więc one zainteresowanymi w rozumieniu art. 13 k.p.n., kwestia zaś istnienia drogi na gruntach tych osób oraz jej charakteru prawnego nie jest przedmiotem niniejszej sprawy.