I C 836/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa S. przeciwko Aleksandrowi i Józefowi S., Mariannie A. oraz Janowi i Mariannie G. o prawo pierwokupu, po rozpoznaniu rewizji pozwanych Jana i Marianny G. od wyroku Sądu Powiatowego w Radzyminie z dnia 23 lutego 1953 r., zaskarżony wyrok zmienił i powództwo Józefa S. przeciwko Aleksandrowi i Józefowi S., Mariannie A. oraz Janowi i Mariannie G. oddalił.Uzasadnienie faktycznePełnomocnik Józefa S. wniósł przeciwko Józefowi S., Aleksandrowi S. i Mariannie A. oraz Janowi i Mariannie G. pozew z żądaniem orzeczenia, że sprzedaż udziału we własności nieruchomości w M. o obszarze i 200 m2 dokonana przez pozwanego Józefa S. oraz Aleksandra S. i Mariannę A. na rzecz Jana i Marianny G. aktem notarialnym, sporządzonym dnia 17 grudnia 1952 r. w Państwowym Biurze Notarialnym w W., nie doszła do skutku wobec wykonania przez powoda Józefa S. prawa pierwokupu, oraz uznania za nabywcę Józefa S. na warunkach ustanowionych w wyżej wspomnianym akcie notarialnym za cenę 15.000 zł i zasądzenia od powoda ze złożonej przezeń do depozytu sumy 17.000 zł na rzecz Jana i Marianny G. 15.000 zł z 8% od dnia 17 grudnia 1952 r. z kosztami aktu poprzedniego nabycia. Na uzasadnienie powyższego żądania pełnomocnik powoda przytoczył, że powód, pozwani Józef i Aleksander S. i Marianna A. są współwłaścicielami wyżej oznaczonej nieruchomości, że dnia 17 grudnia 1952 r. wyżej wymienieni pozwani sprzedali swoje udziały we własności Janowi i Mariannie G., nie zawiadomiwszy o tym powoda, że na mocy art. 80 pr. rzecz. powodowi służy prawo pierwokupu i że odpowiednie oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu powód bezskutecznie skierował do wszystkich pozwanych.Pozwani żądali oddalenia powództwa.Sąd Powiatowy w Radzyminie wyrokiem z dnia 23 lutego 1953 r. orzekł według wniosku pozwu, powołując się na art. 80 pr. rzecz.Pozwani Jan i Marianna G. złożyli rewizję z wnioskiem o zmianę wyroku Sądu Powiatowego i oddalenie powództwa, podnosząc, że Sąd Powiatowy nie uwzględnił uchylenia części art. 347 k.z. ustawą z dnia 18 lipca 1950 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 312).Sąd Wojewódzki dla województwa warszawskiego w Warszawie dnia 18 czerwca 1953 r. postanowił na mocy art. 388 § 1 k.p.c. odroczyć rozprawę i uznać, że zachodzi potrzeba rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości: czy wobec znowelizowania w art. IV pkt 11 przep. wpr. przep. og. pr. cyw. (Dz. U. Nr 34, poz. 312) art. 347 k.z. w tym sensie, że nawet w przypadku złej wiary osoby trzeciej uprawniony współwłaściciel nie może wykonywać prawa pierwokupu i w określonych warunkach władny jest żądać od zobowiązanego odszkodowania; z drugiej zaś strony wobec utrzymania w mocy art. 80 pr. rzecz. i art. 348-351 k.z. (Państwowe Biuro Notarialne uważa za zbędne obecnie czynienie wzmianki w akcie sprzedaży współwłasności nieruchomości; o uprzedzeniu stron co do skutków art. 80 pr. rzecz.) oraz z uwagi na zasadę, że kwestia skutków i wykonanie prawa pierwokupu należy do dziedziny prawa obligacyjnego i że jednak nie jest pozbawiony słuszności pogląd, iż wprowadzenie do stosunku współwłasności osób postronnych powoduje przeważnie ujemne skutki, wykonanie w niniejszej sprawie przez powoda prawa pierwokupu może być skutecznie żądane, czy też służyłaby mu jedynie akcja odszkodowawcza.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy na mocy art. 388 § 1 zdanie drugie k.p.c. postanowił przejąć sprawę do rozpoznania we własnym zakresie.Art. 80 pr. rzecz. stanowi, że "w razie sprzedaży udziału jednego z współwłaścicieli pozostałym współwłaścicielom służy prawo pierwokupu, chyba że kupującym jest inny współwłaściciel lub osoba, która dziedziczyłaby z ustawy po sprzedawcy". Innych przepisów dotyczących przesłanek i sposobu wykonania tego prawa pierwokupu prawo rzeczowe nie zawiera.Z tego wynika, że współwłaścicielowi służy prawo pierwokupu bez potrzeby zawierania umowy w tym przedmiocie z mocy ustawy, ale poza tym, z mocy art. 351 k.z., do prawa pierwokupu służącego współwłaścicielowi należy stosować art. 345-350 k.z., prawo bowiem pierwokupu przewidziane w art. 80 pr. rzecz. nie jest prawem rzeczowym, lecz prawem osobistym. Zobowiązanym w rozumieniu art. 346-349 k.z. jest współwłaściciel sprzedający swój udział. Na podstawie art. 346 § 1 i 2 k.z. zobowiązany może (nie naruszając prawa osoby uprawnionej) sprzedać swój udział we współwłasności osobie trzeciej i nie wymienionej w art. 80 pr. rzecz. tylko pod warunkiem, że inni współwłaściciele "nie wykonają prawa pierwokupu" oraz niezwłocznie powiadomić ich o treści umowy sprzedaży. Jeżeli jednak sprzedawca nie uczynił zadość tym obowiązkom, umowa sprzedaży nie jest nieważna, albowiem art. 347 k.z. stanowi, że jeżeli zobowiązany sprzedał swoje prawo osobie trzeciej bezwarunkowo albo podał do wiadomości warunki sprzedaży niezgodne z rzeczywistymi, to uprawniony może żądać od zobowiązanego odszkodowania. Ustawodawca wychodzi tu z założenia, że w opisanych przypadkach wykonanie prawa pierwokupu "zostało uniemożliwione" z winy sprzedawcy, który na skutek tego jest obowiązany do naprawienia powstałej stąd szkody. Innych skutków prawnych naruszenia przez "zobowiązanego" wyżej przytoczonych obowiązków nie pociąga za sobą. Nabywca rzeczy może rzeczywiście odpowiadać za szkodę, jeżeli zachodzą przesłanki zastosowania art. 134 k.z.Przed wejściem w życie ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. o przepisach wprowadzających przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. Nr 34, poz. 312) art. 347 k.z. w ówczesnym brzmieniu przewidywał wyjątek od powyższej zasady: w przypadku złej wiary osoby trzeciej (nabywcy rzeczy), uprawniony do pierwokupu mógł wykonać to prawo "wobec tej osoby" w określonym w art. 346 § 3 i art. 347 k.z. terminie, mógł zatem złożyć odpowiednie oświadczenie tej osobie trzeciej, która działała w złej wierze, ze skutkiem przewidzianym w art. 348 k.z. Wymieniona ustawa skreśliła część art. 347 k.z. zawierającą ten wyjątek, z czego wynika, że uprawniony nie może "wykonywać prawa pierwokupu" w stosunku do osoby trzeciej, z którą nie pozostaje w żadnym stosunku zobowiązaniowym; z przejściem prawa współwłasności na tę osobę wykonanie prawa pierwokupu stało się niemożliwe (prawo współwłasności, na mocy art. 43-45 pr. rzecz., przechodzi na nabywcę z mocy samej umowy między nim a współwłaścicielem, zawartej bezwarunkowo i bez zastrzeżenia terminu).Z powyższych zasad powództwo Józefa S. należało uznać za bezpodstawne oraz na mocy art. 386 k.p.c. zmienić wyrok Sądu Powiatowego i powództwo to oddalić. (…)