III CR 205/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Trybulski. Sędziowie: M. Grudziński (sprawozdawca), H. Brzezińska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Haliny G. i Teodora G. przeciwko Zofii i Wacławowi Ch. o zobowiązanie do przeniesienia własności i 1.502 zł, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie z dnia 14 stycznia 1964 r.,rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktycznePrawo własności nieruchomości opisanej w kw. 51 Sądu Powiatowego w Szczecinku, o przestrzeni 13 arów i 72 m2, wraz z domem mieszkalnym i budynkami gospodarczymi należało w równych i niepodzielnych między nimi częściach do Teodora G. i Wacława Ch., przy czym każdy ze współwłaścicieli nabył swój udział w czasie trwania jego związku małżeńskiego.Aktem notarialnym z dnia 16 maja 1963 r. Wacław i Zofia małż. Ch. zobowiązali się do sprzedaży swego udziału w nieruchomości na rzecz Teofili W. za cenę 25.000 zł "pod warunkiem, że Prezydium Rady Narodowej, któremu przysługuje prawo pierwokupu - prawa tego nie wykona".Dnia 6 czerwca 1963 r. Teodor i Halina małż. G. złożyli w formie aktu notarialnego oświadczenie, że "w związku z powyższą warunkową umową sprzedaży korzystają niniejszym z przysługującego im na podstawie art. 80 pr. rzecz. prawa pierwokupu". Oświadczenie to zostało doręczone małż. Ch., którzy je - a także i wezwania następne - pozostawili bez odpowiedzi.W pozwie z dnia 9 lipca 1963 r. Teodor i Halina małż. G., powołując się na art. 80 pr. rzecz., domagali się - między innymi - zobowiązania Wacława i Zofii Ch. "do złożenia oświadczenia woli o przeniesienie ich udziału we współwłasności nieruchomości (...) opisanej w kw. nr 51 (...) za cenę 25.000 zł", przy czym "kwotę 25.000 zł powodowie powinni z chwilą uprawomocnienia się wyroku złożyć do depozytu sądowego".Sąd Powiatowy w Szczecinku powództwo uwzględnił, Sąd Wojewódzki zaś dnia 14 stycznia 1964 r. - na skutek rewizji pozwanych - wyrok Sądu Powiatowego zmienił i powództwo oddalił, przytaczając następujące uzasadnienie swego rozstrzygnięcia:Z umowy wynika, że pozwani zobowiązali się sprzedać swą nieruchomość Teofili W. pod warunkiem, że Prezydium Rady Narodowej nie wykona przysługującego mu z ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159) prawa pierwokupu. Ten warunek jednak - słusznie zamieszczony w umowie - odnosi się tylko do Skarbu Państwa, a nie do współwłaścicieli nieruchomości. Dlatego też powodowie mogą co najwyżej dochodzić od pozwanych odszkodowania (art. 347 k.z.).Dnia 11 lipca 1964 r. wpłynęła do Sądu Najwyższego rewizja nadzwyczajna Ministra Sprawiedliwości z wnioskiem o zmianę wyroku Sądu Wojewódzkiego i oddalenie rewizji pozwanych od wyroku Sądu Powiatowego w Szczecinku. Rewizja nadzwyczajna zarzuca wyrokowi Sądu Wojewódzkiego naruszenia art. 345 i 346 § 1 i § 3 k.z. w związku z art. 80 pr. rzecz. oraz art. 386 k.p.c.Zdaniem rewizji nadzwyczajnej w sprawie wyłania się zasadnicze zagadnienie, "czy w razie zawarcia umowy sprzedaży nieruchomości pod warunkiem, że Prezydium Miejskiej Rady Narodowej nie skorzysta z przysługującego mu - na mocy art. 30 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach - prawa pierwokupu i nieskorzystania z tego prawa przez Prezydium, współwłaściciel nieruchomości będzie uprawniony do wykonania na zasadzie art. 80 pr. rzecz. prawa pierwokupu, jeżeli złoży odpowiednie oświadczenie w terminie przewidzianym w art. 346 § 3 k.z., a przed przeniesieniem własności udziału w nieruchomości na nabywcę (...)?" Rewizja nadzwyczajna reprezentuje pogląd, że na powyższe pytanie należy udzielić odpowiedzi twierdzącej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Rewizja nadzwyczajna powołuje się na to, że zawarcie obligacyjnej umowy sprzedaży nie jest jeszcze "całkowitą" sprzedażą w rozumieniu art. 347 k.z., gdyż dla pełnej realizacji umowy konieczne jest zawarcie drugiej, bezwarunkowej umowy, dotyczącej skutków rzeczowych w postaci przeniesienia własności (por. uchwałę Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 10.XI.1962 r. 1 CO 24/62 - OSN z 1963 r., z. 9, poz. 188). Powyższe, niewątpliwie trafne stanowisko nie uzasadnia jednak wniosku, jaki wysnuwa rewizja nadzwyczajna. Wywodzi ona bowiem w dalszym ciągu, że "skoro nie nastąpiła jeszcze bezwarunkowa sprzedaż, ale pozwani uzewnętrznili swój zamiar zbycia prawa na rzecz osoby trzeciej przez zawarcie umowy obligacyjnej, to powodowie, jako uprawnieni do wykonania pierwokupu, powinni mieć możność urzeczywistnienia tego prawa niezależnie od tego, że w umowie obligacyjnej pierwokup został zastrzeżony na rzecz Prezydium Rady Narodowej".Do prawa pierwokupu przewidzianego w art. 80 pr. rzecz. należy - z mocy art. 351 k.z. - stosować art. 345-350 k.z., ponieważ nie jest ono prawem rzeczowym, lecz prawem osobistym. Jeśli zobowiązany sprzedał nieruchomość, pomijając przysługujące osobie trzeciej prawo pierwokupu, obowiązany jest tylko do naprawienia wyrządzonej tej osobie szkody (por. orzecz. SN z dnia 15 września 1953 r. I C 836/53, OSN z 1955 r., z. II, poz. 19).Przeniesienie natomiast własności nieruchomości następuje przez oświadczenie woli obydwu stron, tj. zbywcy nieruchomości, oraz osoby, która realizuje swoje prawo pierwokupu (por. przytoczoną wyżej uchwałę Całej Izby Cywilnej)."Uzewnętrznienie" przez właściciela nieruchomości zamiaru jej zbycia tylko wtedy odnosi skutek w zakresie przeniesienia własności na rzecz osoby uprawnionej do pierwokupu, gdy jest do niej skierowane, i świadczy o woli wykonania zaciągniętych w tej mierze zobowiązań.Jeśli dwie osoby są niezależnie od siebie uprawnione do pierwokupu, oświadczenie woli zbywcy skierowane do jednej z nich i zmierzające do realizacji jej uprawnień pozostaje bez wpływu na możność wykonania pierwokupu przez drugiego z uprawnionych, choćby pierwszy ze swych uprawnień nie skorzystał.Także i w tym wypadku osobie, w stosunku do której zbywca nie uczynił zadość swym obowiązkom, może przysługiwać tylko odszkodowanie.Brak jest podstaw do odmiennego rozstrzygnięcia, gdy z prawa pierwokupu nie skorzystało prezydium rady narodowej, któremu to prawo przysługiwało z mocy art. 30 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159).Z tych względów należało rewizję nadzwyczajną, jako nieuzasadnioną, oddalić.