I CO 18/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Święcicki, Z. Wiszniewski, J. Ignatowicz, K. Lipiński, A. Meszorer (sprawozdawca), J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu jawnym dnia 17 października 1958 r. przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów pytanie prawne wynikłe z powództwa Sylwestra Eugeniusza K. przeciwko Władysławowi K. o zaprzeczenie ojcostwu:1."Czy oświadczenie rodziców złożone w urzędzie stanu cywilnego w trybie art. 68 prawa o a.s.c. z 1945 r. (obecnie art. 38 pr. o a.s.c.) jest samoistną formą uznania dziecka, czy też stwierdza tylko ojcostwo, które wynika z samego faktu zawarcia małżeństwa przez rodziców dziecka (legitimatio per subsequens matrimonium)?"2."Czy dziecko uznane uprawnione jest do żądania unieważnienia uznania i ewentualnie czy i jakiej prekluzji ulega takie żądanie?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:1."Oświadczenie rodziców złożone w trybie art. 68 ust. 2 prawa o aktach stanu cywilnego z 1945 r. lub w trybie art. 38 ust. 2 prawa o aktach stanu cywilnego z 1955 r. zawiera w sobie uznanie dziecka, jeżeli przed zgłoszeniem tego oświadczenia nie nastąpiło ustalenie ojcostwa".2."Osobie uznanej przysługuje prawo wytoczenia powództwa o ustalenie, że mężczyzna, który ją uznał, nie jest jej ojcem. Możność wytoczenia takiego powództwa nie jest ograniczona terminem".Uzasadnienie faktyczneI.Przepis art. 68 ust. 1 prawa o aktach stanu cywilnego z 1945 r. - wobec zniesienia w kodeksie rodzinnym z 1950 r. instytucji uprawnienia jako odrębnej - uzyskał na podstawie art. IX pkt 10 przepisów wprowadzających kodeks rodzinny (Dz. U. z 1950 r. Nr 34, poz. 309) nowe brzmienie następujące: "Jeżeli rodzice zawierają małżeństwo po urodzeniu się dziecka, wpisuje się w akcie urodzenia wzmiankę dodatkową o zawarciu małżeństwa oraz o wynikającej stąd zmianie nazwiska dziecka".Art. 68 ust. 2 prawa o aktach stanu cywilnego uzyskał nowe brzmienie następujące: "Do zgłoszenia okoliczności koniecznych do dokonania wpisu, o którym mowa w ustępie poprzedzającym, obowiązani są rodzice".Wreszcie znowelizowany wówczas przepis art. 68 ust. 3 prawa o aktach stanu cywilnego przewidywał, że jeżeli rodzice nie dopełnili obowiązku określonego w ust. 2, wpisanie wzmianki następuje na wniosek każdego zainteresowanego, zgłoszonego w urzędzie stanu cywilnego, w którym sporządzony został akt urodzenia dziecka, przy czym fakt pochodzenia dziecka od małżonków powinien być wykazany dokumentami publicznymi.Jak wynika z zestawienia tych przepisów, oświadczenie rodziców złożone w trybie art. 68 ust. 2 prawa o aktach stanu cywilnego z 1945 r. w zasadzie ma charakter żądania wpisania w akcie urodzenia dziecka wzmianki dodatkowej o zawarciu małżeństwa przez rodziców dziecka, podobnie jak wniosek o wpisanie wzmianki dodatkowej złożony przez zainteresowanego w trybie art. 68 ust. 3 prawa o aktach stanu cywilnego z 1945 r. Jednakże oświadczenie rodziców zawiera w sobie także uznanie dziecka przez męża matki, skoro w oświadczeniu tym mieści się stwierdzenie, że małżonkowie są rodzicami dziecka, i skoro oświadczenie to zostaje złożone przez osoby uprawnione do uznania dziecka i wyrażenia zgody na uznanie (art. 43 i nast. k.r.). Samo przeto zgłoszenie urodzenia dziecka przez małżonków podających, że dziecko to pochodzi z ich związku pozamałżeńskiego, stanowi uznanie dziecka przez męża matki, dokonane za jej zgodą w myśl art. 43 i nast. k.r.Przepis art. 68 prawa o aktach stanu cywilnego uwzględnia tę okoliczność, że z samego faktu zawarcia małżeństwa przez rodziców dziecka jeszcze nie wynika ustalenie ojcostwa męża matki, albowiem dla takiego ustalenia jest niezbędne stwierdzenie przez męża matki, iż jest ojcem dziecka, zawarte w oświadczeniu złożonym w trybie art. 68 ust. 2 lub 4 prawa o aktach stanu cywilnego, jeżeli przed zgłoszeniem tego stwierdzenia przez męża matki nie nastąpiło ustalenie ojcostwa w drodze aktu uznania lub orzeczenia sądowego.Treść przepisu art. 38 ust. 1 i 2 prawa o aktach stanu cywilnego z 1955 r. jest tak dalece zbliżona do treści przepisu art. 68 ust. 1 i 2 prawa o aktach stanu cywilnego z 1945 r., że nie uzasadnia w żadnym kierunku przyjęcia odmiennej wykładni niż wyżej przytoczona wykładnia przepisu art. 68 ust. 1 i 2 prawa o aktach stanu cywilnego z 1945 r.Z wyżej przytoczonych względów na pierwsze z postawionych pytań należało udzielić odpowiedzi, że oświadczenie rodziców złożone w trybie art. 68 ust. 2 prawa o aktach stanu cywilnego z 1945 r. lub w trybie art. 38 ust. 2 prawa o aktach stanu cywilnego z 1955 r. zawiera w sobie uznanie, jeżeli przed zgłoszeniem tego oświadczenia nie nastąpiło ustalenie ojcostwa.Za takim rozstrzygnięciem przemawia okoliczność, że ustawodawca, przewidując potrzebę wpisania w akcie urodzenia dziecka wzmianki dodatkowej o zawarciu małżeństwa przez jego rodziców, uważał zgłoszenie przez małżonków żądania wpisania wzmianki dodatkowej za wystarczające wykazanie okoliczności pochodzenia dziecka pozamałżeńskiego od nich. Jeżeli rodzice nie zgłosili żądania wpisania wzmianki dodatkowej, to w stosunku do każdego zainteresowanego, który wnosi o jej wpisanie, stawia przepis art. 68 ust. 3 prawa o aktach stanu cywilnego z 1945 r. i przepis art. 38 ust. 3 prawa o aktach stanu cywilnego z 1955 r. wymaganie wykazania faktu pochodzenia dziecka od małżonków dokumentem publicznym (aktem uznania, orzeczeniem sądowym ustalającym ojcostwo męża).II.Przechodząc do udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy dziecku uznanemu przysługuje prawo żądania unieważnienia uznania i - ewentualnie - czy i jakiej prekluzji ulega takie żądanie, należy podnieść, że kodeks rodzinny w pierwotnym brzmieniu nie przewidywał legitymacji dziecka zarówno do żądania unieważnienia uznania, jak i do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie ojcostwu męża matki.W tym stanie prawnym uzasadniony był pogląd, że ustawodawca wychodził z założenia, iż dziecko nie powinno mieć możności kwestionowania ojcostwa i że tym samym wolą ustawodawcy było nieprzyznanie dziecku legitymacji do "wszczęcia tak jednego, jak i drugiego procesu. Jeżeli chodzi o uznanie dziecka, to za takim stanowiskiem przemawia także okoliczność, że kodeks rodzinny pominął zagadnienie odjęcia mocy prawnej uznaniu na żądanie dziecka, natomiast unormował instytucję unieważnienia uznania na żądanie uznającego oraz matki dziecka.Stan prawny uległ jednak zmianie wskutek noweli do kodeksu rodzinnego, dokonanej dekretem z dnia 3 czerwca 1953 r. o zmianie kodeksu rodzinnego (Dz. U. Nr 31, poz. 124), która to nowela w art. 52 k.r. przyznała dziecku pochodzącemu z małżeństwa legitymację do wytaczania powództw o zaprzeczenie ojcostwu. Ta zmiana wskazuje na odrzucenie przez ustawodawcę poprzedniego stanowiska, że dziecko nie powinno mieć możności podważania ojcostwa.W tych warunkach odmówienie dziecku pozamałżeńskiemu możności wytoczenia takiego powództwa stanowiłoby dyskryminację dziecka pozamałżeńskiego, odcinającą mu drogę do wystąpienia o ustalenie, czy strony pozostają ze sobą w stosunku rodzica i dziecka, wobec czego uznać należy, że droga wystąpienia z powództwem o takie ustalenie przysługuje dziecku w świetle przepisów art. 440 k.p.c. w związku z art. 3 k.p.c., skoro szczególny przepis prawny nie stanowi inaczej. W szczególności w nowym stanie prawnym przepisy art. 44 i 46 k.r. (a zwłaszcza fakt, że nie wspominają one o unieważnieniu uznania na żądanie dziecka) nie powinny być uważane za przepisy szczególne stanowiące inaczej.Konkludując, należy przyjąć, że od dnia wejścia w życie dekretu z dnia 3 czerwca 1953 r., tj. od dnia 13 czerwca 1953 r., znikły przeszkody, które poprzednio przemawiały za odmówieniem dziecku uznanemu prawa wytoczenia powództwa o ustalenie, że uznający nie jest jego ojcem. Powództwo takie jest przeto od tej daty dopuszczalne.Uwzględnienie takiego powództwa pociąga za sobą ten skutek, że uznanie staje się prawnie bezskuteczne.Powództwo dziecka nie jest ograniczone żadnym terminem, ponieważ ani przepis art. 440 k.p.c., ani żaden inny przepis takiego ograniczenia nie przewiduje. Poza tym w razie wytoczenia przez uznanego powództwa przeciwko uznającemu nie wchodzą w rachubę te szczególne względy, które doprowadziły do zakreślenia w przepisie art. 521 § 2 k.r. terminu do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie ojcostwu dziecka pochodzącego z małżeństwa. Tymi szczególnymi względami są pobudki zmierzające do ograniczenia możliwości wyrządzenia małżonkom uszczerbku natury moralnej w wypadku, gdy dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa, a następnie kwestionuje się ojcostwo męża matki. Tymi szczególnymi względami są także pobudki ograniczenia wytaczania takich powództw ze względu na przeważnie nie nasuwającą wątpliwości sytuację rodzinną urodzonego w czasie trwania małżeństwa dziecka w oczach jego rodziny i otoczenia.Za nieograniczaniem żadnym terminem możności wytoczenia powództwa przez osobę uznaną przemawia także okoliczność, że uznanie nie wymaga zgody dziecka, może zatem nastąpić także wbrew woli osoby pełnoletniej lub bez jej wiedzy.