I CO 23/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Święcicki, B. Dobrzański (sprawozdawca), M. Lisiewski, Z. Wasilkowska, Z. Wiszniewski, K. Lipiński.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu jawnym dnia 18 stycznia 1959 r. przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów następujące pytanie prawne wynikłe z powodu Anieli Sz. przeciwko Janowi Sz. o rozwód:1)"Czy do uznania w Polsce orzeczenia obcego Sądu w sprawie o rozwód, wydanego przez Sąd właściwy w rozumieniu art. 17 ust. 3 prawa prywatnego międzynarodowego z 2 sierpnia 1926 r., wystarczy stwierdzenie, że Sąd obcy zastosował prawo polskie, czy też uznanie takiego orzeczenia wymaga spełnienia warunków przewidzianych w art. 535 § 1 k.p.c. bądź części tych warunków?"2)"Czy istnienie prawomocnego wyroku Sądu zagranicznego orzekającego rozwód, podlegającego uznaniu w Polsce, uzasadnia zarzut rzeczy osądzonej w stosunku do wniesionego przed Sąd polski powództwa o rozwód tego samego małżeństwa?"Sąd Najwyższy postanowił odmówić udzielenia odpowiedzi na postawione pytanie prawne.Uzasadnienie faktyczneI.Stan sprawy, w której wynikły zagadnienia prawne przedstawione składowi siedmiu sędziów, jest następujący.Przy piśmie z dnia 11 lutego 1955 r. Konsulat Generalny PRL w Paryżu przesłał Sądowi Wojewódzkiemu w Rzeszowie "pozew o rozwód złożony (w Konsulacie) przez obywatelkę Anielę Ch.". Pismo zaznacza, że "wymieniona urodziła się w miejscowości G., pow. T., dnia 23.VI.1916 r." i "przeprowadziła rozwód przed sądem francuskim", czego dowodzi dołączony do pisma wyrok rozwodowy.W pozwie powódka zgłasza wniosek o "przeprowadzenie rozwodu w Polsce". Twierdzi, że przyjechała do Francji w 1937 r., zawarła związek małżeński z obywatelem polskim Janem Sz. dnia 12 listopada 1938 r., a "żyła z nim tylko do 1940 r.", została rozwiedziona przez sąd francuski, a obecnie chce "wziąć ślub cywilny" z innym mężczyzną, z którym żyje i z którym ma dziecko.Załączony w języku francuskim wyrok "Trybunału Cywilnego Sekwany" w Paryżu z dnia 23 lipca 1947 r. rozwodzi małżonków Sz. z winy żony i poleca zarejestrować to orzeczenie w aktach stanu cywilnego gminy Pontenay sous Bois, w której zawarty został związek małżeński. Z wyroku wynika, że poprzednio - na osobnym posiedzeniu - odbyła się bezskuteczna próba pojednania. Wyrok był zaoczny, gdyż obecna powódka - mimo wezwania doręczonego do rąk własnych - nie stawiła się w sądzie. Nie wniosła też sprzeciwu w miesięcznym terminie, mimo doręczenia jej wyroku z pouczeniem o przysługującym środku prawnym i terminie tego wniesienia. Sąd dowodów nie prowadził, lecz oparł się na twierdzeniach męża, ten zaś wyjaśnił, że pierwsze lata pożycia były szczęśliwe, jednakże w 1939 r. został powołany do Wojska Polskiego, dostał się do niewoli niemieckiej, a gdy wrócił z niej w 1945 r., żona odmówiła kontynuowania pożycia, które też nie zostało wznowione.Sąd zważył m.i., że "Sz., narodowości polskiej, mieszkał w Paryżu i że według ustawy kraju swego pochodzenia może żądać rozwodu z przyczyn przez niego podanych, a Trybunał (...) jest właściwy". W dalszym ciągu sąd orzeka rozwód, "stosując art. 14 prawa małżeńskiego Rzeczypospolitej Polskiej, wprowadzonego przez dekret z dnia 23 lipca 1945 r."Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 7 marca 1953 r. odrzucił pozew. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Wojewódzki stwierdza, że istnieją warunki z art. 17 ust. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie prywatnym międzynarodowym, skoro małżonkowie są obywatelami polskimi zamieszkałymi we Francji oraz skoro sąd francuski był właściwy i zastosował prawo polskie. Sąd stwierdza, że "zachodzi brak interesu uzasadniającego ponowne rozpoznanie sprawy o rozwód małżeństwa między stronami, które przez władze francuskie, a więc władze miejsca zamieszkania stron, rozwiązane zostało".Prokuratura Wojewódzka w Rzeszowie wniosła rewizję i zarzuciła, co następuje:"(...) W myśl art. 535 § 1 k.p.c. przesłanką do uznania i wykonania w Polsce wyroku sądu zagranicznego jest, poza zachowaniem warunków przewidzianych w art. 17 cyt. wyżej ustawy, istnienie umowy międzynarodowej o wzajemnym uznaniu i wykonywaniu takich orzeczeń. Ponieważ miedzy Polską a Francją umowa taka nie została zawarta, przeto wyrok sądu francuskiego orzekający rozwód małżeństwa Sz. nie może odnieść w Polsce skutków prawnych. W tym stanie sprawy Aniela Sz., chcąc uzyskać rozwód uznany za ważny na obszarze Państwa Polskiego, postąpiła słusznie, wnosząc pozew do sądu polskiego. Odrzucenie pozwu przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie jest zatem sprzeczne z zasadą praworządności z tego powodu, że odsyła obywatela polskiego do jurysdykcji Sądu Zagranicznego".Rozpoznając sprawę na posiedzeniu z dnia 20 października 1958 r. Sąd Najwyższy postanowił przedstawić składowi siedmiu sędziów do rozstrzygnięcia pytania przytoczone wyżej na wstępie.Na posiedzeniu składu siedmiu sędziów przedstawiciel Prokuratury Generalnej PRL zgłosił wniosek o odmówienie odpowiedzi na postawione pytanie.II.Na pytanie pierwsze udzieliła już odpowiedzi uchwała Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1935 r. C.Prez. 4/36 (ZO z 1937 r., poz. 383), stanowiąc, że:"Do uznania w Polsce orzeczenia rozwodowego zagranicznego sądu właściwego na podstawie art. 17 ust. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. (Dz. U. poz. 381) potrzeba nie tylko, aby sąd ten zastosował prawo polskie, lecz również, alby orzeczenie to odpowiadało innym warunkom wykonalności orzeczeń, o których jest mowa w art. 535 § 1 k.p.c.".Przedstawienie ponowne tego samego zagadnienia prawnego składowi siedmiu sędziów wskazuje na to, że sądzącemu składowi 3 sędziów nasunęła się wątpliwość co do dalszej aktualności powyższej uchwały Całej Izby, a to w związku z treścią uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 1948 r., w której uchwalono:"1) Uznać, przy powoływaniu się sądów na orzecznictwo Sądu Najwyższego okresu międzywojennego, orzeczenia i zasady prawne (1918-1939), które nie są zgodne z obecnym ustrojem i obowiązującym ustawodawstwem, za mające już dziś wyłącznie historyczne znaczenie.2) Stwierdzić, że trwają nadal w mocy tylko te orzeczenia i zasady prawne dotyczące wskazanego okresu międzywojennego, które rzeczonej niezgodności nie zawierają".III.Przede wszystkim należy rozstrzygnąć zagadnienie, czy nie uległy zmianie te przepisy prawa, które decydują o treści odpowiedzi na rozważane tu pierwsze pytanie prawne.Możliwa tu jest tylko odpowiedź przecząca.Zarówno w chwili uchwalenia zasady prawnej przez Całą Izbę, jak i obecnie rozstrzygnięcie zagadnienia zależy od wykładni przepisu art. 17 ust. 3 prawa prywatnego międzynarodowego z dnia 2 sierpnia 1926 r. (Dz. U. poz. 581) oraz jego stosunku do art. 535 k.p.c. Oba te przepisy mają dosłownie ten sam tekst co poprzednio, z tą tylko nieistotną różnicą, że drugi z nich ma obecnie inną numerację (poprzednio był to przepis art. 528 k.p.c.).Nie ma znaczenia dla rozważanego zagadnienia przepis art. 63 ust. 2 prawa o aktach stanu cywilnego z dnia 8 czerwca 1955 r. (Dz. U. poz. 151), w myśl którego "wpisanie wzmianki dodatkowej lub dokonanie przypisu w akcie stanu cywilnego na podstawie orzeczenia sądu państwa obcego może nastąpić wówczas, jeżeli orzeczenie sądu państwa obcego zostanie uznane przez sąd wojewódzki", przy czym "uznanie następuje w trybie postępowania niespornego".Znaczenie powyższego przepisu zostało już w zasadzie wyjaśnione prawidłowo w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 1956 r., sygn. akt 4 CR 1074/56, obejmującym następujące tezy:1.Przepis art. 63 ust. 2 prawa o aktach stanu cywilnego daje podstawę do zwrócenia się do sądu wojewódzkiego o uznanie orzeczenia sądu państwa obcego tylko i wyłącznie w takim wypadku, gdy uznanie potrzebne jest po to, aby na podstawie uznanego orzeczenia uzyskać wpisanie w akcie stanu cywilnego wzmianki dodatkowej lub zamieszczenie przypisku.2.Przepis art. 63 ust. 2 prawa o aktach stanu cywilnego ani żaden inny przepis obowiązującego prawa nie daje podstaw do przyjęcia ogólnej kompetencji sądów powszechnych do orzekania o uznaniu wszelkich orzeczeń sądów państw obcych na wniosek osoby zainteresowanej.3.Kwestię więc, czy orzeczenie wydane przez sąd obcego państwa wywiera na obszarze Państwa Polskiego skutki prawne, musi w ramach swego zakresu działania ocenić samodzielnie każdy organ władzy (np. kierownik urzędu stanu cywilnego ad casum rozstrzyganej przez siebie sprawy). Nie ma żadnych podstaw do uzależnienia przyjęcia oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński od uprzedniego uzyskania sądowego uznania wyroku zagranicznego orzekającego rozwód.Należy tu powołać także trafne uzasadnienie orzeczenia SN w składzie 7 sędziów z dnia 7 sierpnia 1958 r. 3 CR 399/58, które brzmi następująco:"Zarówno brzmienie, jak i lokata art. 63 ust. 2 przeciwstawia się przypuszczeniu, jakoby przepis ten wprowadzał konieczność »uznania« w tym trybie każdego w ogóle zagranicznego orzeczenia konstytutywnego i jakoby dopiero takie orzeczenie »uznające« otwierało dopuszczalność uwzględnienia w jakiejkolwiek innej sprawie tego ukształtowania prawa, jakie dokonane zostało owym zagranicznym orzeczeniem konstytutywnym. Niezbędne jest także orzeczenie »uznające« tylko dla dokonania czynności wymienionych w art. 63 ust. 2 pr. o akt. st. cyw. z 1950 r.".Przepis art. 63 ust. 2 prawa o aktach stanu cywilnego z 1955 r. nie mógł wprowadzić żadnych zmian co do przesłanek uznawania zagranicznych orzeczeń rozwodowych czy jakichkolwiek innych, skoro w zakresie tych przesłanek w ogóle nic nie stanowi. Tym samym przepis ten jest pozbawiony znaczenia dla rozstrzygnięcia rozważanego zagadnienia, skoro dotyczy ono wyłącznie kwestii, jakie są właśnie przesłanki uznania.Jest zresztą oczywiste, że przepis art. 63 ust. 2 pr. o akt. s.c., normujący fragmentarycznie i na wąskim tylko odcinku właściwość sądu, byłby zupełnie nieodpowiednią lokatą dla normowania, i to w sposób generalny, przesłanek uznania orzeczeń sądów zagranicznych.Należy więc stwierdzić, że nie zaszła żadna zmiana stanu prawnego, która by pozwalała na przyjęcie, że uchwała Całej Izby Cywilnej z dnia 29 maja 1957 r. przestała być aktualna.IV.Dezaktualizacji powyższej uchwały nie dałoby się też uzasadnić twierdzeniem, jakoby nie była ona "zgodna z obecnym ustrojem". Z twierdzeniem takim nikt też dotychczas nie wystąpił ani w literaturze prawniczej, ani w orzecznictwie.Ze stanem prawnym wyjaśnionym w uchwale Całej Izby Cywilnej liczy się też np. uzasadnienie rządowe do ustawy z dnia 26 kwietnia 1950 r. o właściwości sądów polskich (Dz. U. Nr 20, poz. 175), powołujące się na potrzebę objętego ustawą rozszerzenia możliwości uznania wyroków sądów niemieckich, ponieważ w braku ustawy "wyroki sądów niemieckich nie mogłyby być uznane w Polsce wobec znanej wykładni art. 528 (obecnie 535) k.p.c. przez Sąd Najwyższy".Jak to słusznie podkreślano nieraz w literaturze prawniczej (np. NP 3-6/54, str. 68; PiP 248, str. 15 i nast., 8/48 str. 31), próby państw socjalistycznych nawiązania bliższych stosunków prawnych - bez względu na różnice ustrojowe - w ogóle oraz usiłowania rozwiązania w drodze międzynarodowej zagadnień, związanych z uznawaniem zagranicznych wyroków rozwodowych, w szczególności natrafiają często na niechęć, sztuczne bariery i posunięcia dyskryminacyjne ze strony państw kapitalistycznych, wobec czego także wśród państw socjalistycznych stanowisko ich nie może być całkiem jednolite i musi być dostosowane do swoistości każdorazowej sytuacji. Z drugiej strony w ustawodawstwach państw kapitalistycznych spotykamy też szeroki wachlarz ustosunkowań do uznania orzeczeń sądów obcych od bardzo rygorystycznych (częściej) do względnie liberalnych (rzadziej). Nie można więc w rozwiązanym zakresie przeprowadzić jakiejś ścisłej "ustrojowej linii demarkacyjnej.Jeśli - biorąc rzecz przykładowo - zwrócimy uwagę na wyroki rozwodowe sądów Niemieckiej Republiki Federalnej, budzące zainteresowanie ze względu na bardzo liczną emigrację polską, to nie uznają tych wyroków państwa o różnych ustrojach, a więc z jednej strony Czechosłowacja, Węgry i - co do niektórych tylko wyroków - Bułgaria, a z drugiej strony Turcja i Iran (por. Riezler: Internationales Zivilprozessrecht, 1949 r., str. 288).Z zasad powyższych nie można przyjąć, że uchwała Całej Izby Cywilnej z dnia 29 maja 1937 r. "nie jest zgodna z obecnym ustrojem" w rozumieniu uchwały Zgromadzenia Ogólnego z dnia 25 listopada 1948 r.V.Skoro powyższa uchwała nie przestała być aktualna w rozumieniu punktu 2 uchwały Zgromadzenia Ogólnego z 23.II.1948 r., to brak przesłanek z art. 25 § 1 u.s.p. do przedstawienia tej samej zasady prawnej do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów, wobec czego należało odmówić udzielenia odpowiedzi na pierwsze z postawionych pytań, a konsekwentnie także i na pytanie drugie, które - w przytoczonym na wstępie stanie faktycznym - nie może mieć żadnego znaczenia dla wyniku sprawy. Drugie pytanie bowiem dotyczy "wyroku sądu zagranicznego orzekającego rozwód, podlegającego uznaniu w Polsce", w świetle zaś uchwały z dnia 29 maja 1937 r. nie może być takim wyrokiem orzeczenie sądu francuskiego, o które chodzi w sprawie, skoro brak przesłanek z art. 535 k.p.c., a w szczególności umowy międzynarodowej między Polską a Francją.