I CO 33/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Święcicki, J. Marowski, Z. Wasilkowska, J. Szczerski (sprawozdawca), H. Dąbrowski, K. Lipiński.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu jawnym przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów następujące pytanie prawne, wynikłe z powództwa Jadwigi S. przeciwko Spółdzielni Pracy Techniczno-Metalowej w G. o odszkodowanie z tytułu zwolnienia z pracy:"Czy umowa o pracę zawarta z pracownikiem umysłowym na okres próbny rozwiązuje się przez sam upływ okresu próby?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Umowa o pracę zawarta z pracownikiem umysłowym na okres próbny może być rozwiązana z końcem tego okresu po uprzednim wypowiedzeniu w sposób określony w art. 25 pkt 1 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323 z późn. zmianami). Jeżeli wypowiedzenie nie nastąpi przed końcem okresu próbnego z zachowaniem terminów z art. 25 pkt 1 powyższego rozporządzenia, to umowę uważa się za zawartą na czas nie określony".Uzasadnienie faktyczneOrzecznictwo sądowe okresu międzywojennego rozwiązywało przytoczone pytanie w ten sposób, iż umowa o pracę zawarta z pracownikiem umysłowym na okres próbny rozwiązuje się bez potrzeby jej wypowiedzenia na koniec okresu próby, przez sam upływ tego okresu (orzecz. III Rw. 331/32 z dnia 6.IV.1932 r. "Gł. sąd." nr 1/33, z dnia 7.VII.1932 r. O.S.W. nr 50/32; III 1 Rw 1958/32 z dnia 20.III.1932 r. OSP 218/33; 1.III 2 C 499/32 z dnia 2.VI.1933 r. ZO 93/34 i in.).Uzasadnienie powyższego poglądu sprowadzało się do zrównania umowy o pracę na okres próbny z umową na czas oznaczony, jeśli chodzi o rozwiązanie tych umów przez nadejście umówionego terminu, oraz do powołania się na brzmienie art. 25 pkt 1 rozp. z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323 z późn. zmianami). Z brzmienia tego przepisu wyciągano wniosek, że przewidziane w nim wypowiedzenie odnosi się do wypadku rozwiązania umowy w czasie trwania okresu próbnego a nie do rozwiązania jej z upływem tego okresu.Przytoczone rozwiązanie zagadnienia nie odpowiada jednak prawidłowej wykładni wchodzących w grę przepisów i prowadzi ponadto do rozstrzygnięcia praktycznie niepożądanego i niezadowalającego.Przede wszystkim nie znajduje usprawiedliwienia identyfikacja umowy o pracę na okres próbny z umową na czas określony. Przepisy wymieniają cztery rodzaje umów o pracę, przyjmując za kryterium podziału czas ich trwania i sposób rozwiązania. Tak jest zarówno w przepisach rozp. o prac. um. (art. 5, 25), jak i w rozp. o rob. (art. 4, 5, 10) oraz w kod. zob. (art. 443, 466, 467, 469). Wśród tych rodzajów umowa na okres próbny występuje niezależnie od umowy na czas oznaczony, która w ogóle nie dopuszcza możliwości wypowiedzenia. Art. 25 rozp. o prac. um. nie zawiera postanowienia uprawniającego do wniosku, że umowa na okres próbny rozwiązuje się przez upływ tego okresu. Ustawodawca, chcąc tak zagadnienie unormować, zamieściłby w tym przedmiocie odpowiednie postanowienie, tak jak to uczynił w art. 25 pkt 3 co do rozwiązania umowy na czas oznaczony. W umowie na czas oznaczony strony z góry w sposób niewątpliwy określają czas jej trwania i sposób wygaśnięcia. Ustawodawca uważał jednak za stosowne podać w art. 25 pkt 3, że umowa ta rozwiązuje się przez upływ oznaczonego czasu. Przepisy dotyczące okresu próbnego postanowienia takiego nie zawierają, a byłoby ono tym bardziej potrzebne, gdyby z upływem, okresu próbnego stosunek umowny miał ulec z tego powodu rozwiązaniu. Przy umowie bowiem na próbę strony nastawione są na kontynuowanie stosunku pracy i po upływie próby.Do negatywnej odpowiedzi na pytanie przedstawione składowi 7 sędziów prowadzi także zestawienie przepisów rozp. o prac. um. z przepisami rozp. o rob. i kod. zob. W stosunkach uregulowanych tymi przepisami nierozwiązanie umowy na okres próbny przez wypowiedzenie na koniec tego okresu sprawia, że umowa przekształca się w umowę na czas nie określony (art. 5 rozp. o rob. i art. 467 kod. zob.). W stosunkach powyższych okres wypowiedzenia jest unormowany jednakowo, tak dla rozwiązania umowy przed upływem okresu próbnego, jak i na koniec tego okresu. Konfrontacja z powyższymi przepisami przy niedokładności i pewnej niejasności art. 25 rozp. o prac. um. prowadzi również do wniosku, że system naszego prawa pracy nie zna rozwiązania umowy na okres próbny przez sam upływ tego okresu.W świetle powyższych argumentów nie powinno ulegać wątpliwości, że sformułowanie "w okresie próbnym" oznacza, iż przewidziane w art. 25 pkt 3 terminy wypowiedzenia obowiązują przez cały czas trwania próby także, gdy strona chce rozwiązać umowę na koniec okresu próbnego. Tę samą myśl wyraża art. 5 rozp. o rob. słowami: "podczas okresu próbnego". Trudno zresztą oddzielić zakończenie okresu próbnego, oznaczonego dokładnie ustawą lub umową, od chwili ustania stosunku pracy w razie jego wypowiedzenia na koniec okresu próby. W takim wypadku należałoby mówić o upływie okresu próby i o równoczesnym zakończeniu stosunku pracy. Stosunek pracy uległby zatem rozwiązaniu w okresie próbnym, a więc wymagał wypowiedzenia z art. 25 pkt 1. Nie jest wobec tego słuszne przeciwstawienie okresu próbnego końcowi tego okresu. Przeciwieństwem rozwiązania umowy przez wypowiedzenie w okresie próbnym jest rozwiązanie jej przez wypowiedzenie po upływie okresu próbnego. Po upływie tego okresu oczywiście nie można już wypowiedzieć umowy na okres 2 tygodni, który jest przewidziany tylko dla rozwiązania umowy w czasie próby.Dotychczasowe rozważania wskazują, że skład 7 sędziów nie podziela przedstawionego poprzednio stanowiska, utrwalonego w judykaturze okresu międzywojennego oraz przejętego i przeważającego dotychczas także w orzecznictwie sądów Polski Ludowej. Niniejsza uchwała podziela natomiast rozstrzygnięcie i zasadnicze motywy przyjęte w orzeczeniu z dnia 4.VI.1957 r. 1 CR 596/57 - OSN z 1958 r., poz. 74.W uzupełnieniu przedstawionych argumentów należy podkreślić, że przepisy mające zastosowanie do zdecydowanej większości pracowników (robotnicy i pracownicy, do których stosuje się kod. zob.) przewidują wyraźnie przedłużenie umowy na czas nie oznaczony w razie niewypowiedzenia jej na koniec okresu próbnego. Uregulowanie takie nastąpiło, mimo że dopuszczalny okres próby jest w tych stosunkach znacznie krótszy. Nie można więc przypisać ustawodawcy zamiaru innego uregulowania tej kwestii w stosunku do pracowników, którzy podlegać mogą i z reguły podlegają okresowi próbnemu 3-miesięcznemu.Wreszcie trzeba dodać, że nie byłby słuszny ewentualny kontrargument, iż ustawa przewiduje 3-miesięczny okres próbny, a przy rozstrzygnięciu przyjętym przez niniejszą uchwałę możliwość próby skraca się do 10 tygodni. Nazwa "okres próbny" nie daje podstawy do wniosku, że strony mają cały okres "na faktyczne wypróbowanie". Art. 467 kod. zob. dopuszcza jako okres maksymalny jeden miesiąc próby, ale równocześnie nakazuje tygodniowe wypowiedzenie, jeżeli stosunek pracy ma się zakończyć z upływem tego okresu. Podobnie jest w sytuacji przewidzianej w art. 5 rozp. o rob.Przedstawiona wykładnia i rozstrzygnięcie zagadnienia w niniejszej uchwale zapobiega także ujemnym skutkom odmiennego stanowiska, przeważającego dotychczas w orzecznictwie. W szczególności stanowisko to dopuszczało możliwość zaskoczenia z jednej strony pracownika, nastawionego na zawarcie umowy na czas nie oznaczony a postawionego w stan niepewności w ostatniej fazie okresu próbnego, z drugiej zaś strony nieoczekiwane niekiedy odejście pracownika mogło narazić uspołeczniony zakład pracy na trudności w prawidłowym funkcjonowaniu zakładu, zwłaszcza gdy chodzi o pracownika o wyższych kwalifikacjach, pełniącego odpowiedzialne obowiązki w zakresie produkcji lub administracji przedsiębiorstwa.