I CR 144/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Czarnecki. Sędziowie: Z. Masłowski, E. Mielcarek (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Prokuratora Wojewódzkiego w P. przeciwko: 1) małoletniemu Stanisławowi B., 2) Władysławie K. i 3) Zygmuntowi B. o zaprzeczenie ojcostwa, na skutek rewizji pozwanych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 6 lutego 1968 r.,oddalił rewizję.Uzasadnienie faktyczneW dniu 3.I.1963 r. Prokurator Wojewódzki w Poznaniu wystąpił z powództwem o zaprzeczenie ojcostwa Zygmunta B. względem Stanisława Leonarda B., urodzonego w dniu 6.XI.1953 r. przez Władysławę K.Powództwo to zostało prawomocnie oddalone, ponieważ matka, jako ustawowa przedstawicielka dziecka, w którego interesie Prokurator wytoczył powództwo, sprzeciwiła się zaprzeczeniu ojcostwa.W dniu 22.I.1966 r. Prokurator, opierając się na art. 86 k.r.o., ponownie wystąpił z powyższym powództwem, pozywając dziecko, matkę i byłego męża matki. Co do istoty sprawy, Prokurator przytoczył to samo, co w poprzedniej sprawie, a mianowicie, że małżonkowie B. od lipca 1951 r. nie żyli ze sobą, gdyż matka dziecka nawiązała współżycie z Kazimierzem F., że z tego pożycia pochodzi nie tylko Stanisław B., ale również drugie dziecko - Krzysztof. Na dowód powyższych przytoczeń Prokurator powołał akta sprawy rozwodowej małżonków B. w Sądzie Wojewódzkim w Poznaniu, sprawy rozwodowej F. w tymże Sądzie oraz sprawy o ustalenie ojcostwa Kazimierza F. względem małoletniego Krzysztofa w Sądzie Powiatowym w Poznaniu.Sąd Wojewódzki nie przychylił się do zdania matki dziecka, żeby dla drugiej sprawy zachodziła przeszkoda rzeczy osądzonej w postaci prawomocnego oddalenia pierwszego powództwa Prokuratora z dnia 3.I.1963 r. Sąd Wojewódzki na podstawie znajdujących się w powyższych aktach zeznań uczestników powyższych spraw ustalił, że od lipca 1951 r. matka dziecka żyła tylko z F. i wobec tego ustalenia uwzględnił powództwo.W związku z rewizją pozwanej matki dziecka, która zarzuciła nieważność postępowania z powodu rozpoznania sprawy mimo powagi rzeczy osądzonej oraz naruszenie prawa materialnego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pod rządem kodeksu rodzinnego z 1950 r. prokuratorowi nie przysługiwała samodzielna legitymacja do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie ojcostwa. Przysługiwała mu tylko ogólna legitymacja z art. 90 i 96 d. k.p.c., tj. do działania w interesie oznaczonej osoby czynnie legitymowanej. Właśnie niezgłoszenie przez matkę dziecka żądania zaprzeczenia ojcostwa jej męża pozbawiło prokuratora ogólnej legitymacji procesowej w sprawie. Z tej przyczyny, jak zaznaczono, pierwsze powództwo prokuratora uległo oddaleniu i to bez rozpoznania istoty sprawy, czyli zasadności roszczenia. Brak legitymacji czyni bowiem zbędne, a nawet niedopuszczalne rozpoznanie istoty sprawy.Stosownie do art. 366 k.p.c. prawomocnością osłonięte jest to, "co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia". Warunek identyczności stron z poprzedniego i następnego procesu zachodzi w rozpatrywanych wypadkach.Otóż w razie oddalenia powództwa z powodu braku przesłanek dopuszczalności rozstrzygania przez Sąd o istocie sprawy (do których nauka procesu cywilnego oprócz legitymacji procesowej zalicza niezaskarżalność wierzytelności, niewymagalność świadczenia, brak interesu prawnego i sprzeczność żądania z zasadami współżycia; por. W. Broniewicz: Przyczyny oddalenia powództwa, PiP 1964, z. 5-6, s. 831 in.), powaga rzeczy osądzonej ogranicza się do wiążącego ustalenia istnienia danej przyczyny oddalenia powództwa. Nie dotyka więc ona kwestii zasadności czy bezzasadności dochodzonego roszczenia, czyli istoty sprawy, a tym samym - jeżeli w takim wypadku Sąd nie rozstrzygnął o istocie sprawy, lecz o czymś innym, bo o braku legitymacji - oddalenie powództwa z tej przyczyny, jak również z przyczyny braku innych przesłanek dopuszczalności rozstrzygnięcia o istocie sprawy, nie może stanowić przeszkody do wszczęcia ponownego procesu o to samo roszczenie przez podmiot legitymowany.Inne rozumienie przepisu art. 366 k.p.c. w wypadkach oddalenia powództwa nie z powodu bezzasadności roszczenia przedstawionego sądowi do rozstrzygnięcia doprowadziłoby do oczywistych nadużyć. Na przykład matka dziecka mogłaby z łatwością pozbawić męża i dziecko (również siebie) uprawnienia do zaprzeczenia ojcostwa w ten sposób, że z jej namowy jakaś osoba trzecia wytoczyłaby o to powództwo, które z powodu braku legitymacji tej osoby musiałoby ulec oddaleniu, oddalenie zaś to ze względu na treść art. 458 § 1 w związku z art. 435 § 1 k.p.c. musiałoby być skuteczne wobec osób rzeczywiście legitymowanych.Wzgląd, że w pierwszej i w niniejszej sprawie występował i występuje ten sam podmiot (prokurator wojewódzki), nie stanowił również o przeszkodzie rzeczy osądzonej. Podmiot legitymowany, uprawniony do wytoczenia powództwa o to samo roszczenie, którego bezskutecznie poprzednio dochodził podmiot nielegitymowany, nie musi być podmiotem różnym od tego ostatniego. O oddaleniu poprzedniego powództwa nie zdecydowała też kwestia osoby, lecz kwestia jej właściwości polegającej na tym, że wchodząca w grę norma prawa materialnego nie ją wymieniała jako adresata. Właściwość tę osoba ta mogła nabyć w toku procesu, usuwając brak legitymacji: wówczas sąd musiałby rozpoznać istotę sprawy. Stąd też, nabywszy ją po prawomocnej przegranej procesu, w nowym procesie o to samo roszczenie występuje już jako nosiciel nowych kwalifikacji uzyskanych stosownie do odpowiedniej normy prawa materialnego. Ponieważ tylko te kwalifikacje (właściwości) są istotne, przeto oddalenie pierwszego powództwa z powodu ich braku nie stanowi przeszkody procesowej dla powództwa tej samej osoby o to samo co poprzednio roszczenie, wytoczonego po uzyskaniu przez nią legitymacji procesowej.Zauważyć należy, że uzyskanie legitymacji procesowej nie jest tylko kwestią zmiany ustawodawstwa, przed którą strony ma chronić powaga rzeczy osądzonej. Dlatego wzgląd, że prokurator dzięki przepisowi art. 86 k.r.o. uzyskał samodzielną legitymację do wytoczenia powództwa o zaprzeczenie pochodzenia dziecka, nie jest istotny. Istotne jest to, że w dniu wytoczenia drugiego powództwa i wydania zaskarżonego wyroku legitymację tę posiadał.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy uznał zarzut nieważności postępowania, rzekomo opierający się na art. 369 pkt 3 k.p.c., za nieuzasadniony.W rzeczywistości, w sprawie niniejszej miał zastosowanie przepis art. 67 k.r.o. Małżeństwo B. zostało bowiem rozwiązane przez rozwód w dniu 18.IX.1953 r., a małoletni Stanisław L. urodził się dnia 6.XI.1953 r. Rzeczą Prokuratora było wykazanie niepodobieństwa, żeby Zygmunt B. mógł być ojcem małoletniego.Niepodobieństwo to, jak wynika z ustalonego pod rządem kodeksu rodzinnego z 1950 r. orzecznictwa (które z powodu tożsamości unormowania przedmiotu w k.r.o. nie straciło na aktualności), zachodzi nie tylko wówczas, gdy w okresie poczęcia dziecka była wyłączona możliwość cielesnego obcowania małżonków, lecz także w każdej innej sytuacji, która wyłącza ojcostwo męża matki. Taką zaś jest rzeczywiste nieobcowanie małżonków w powyższym okresie. Fakt abstynencji ówczesnych małżonków B. od cielesnego obcowania w okresie poczęcia małoletniego Stanisława L. (między 10.I. a 10.V.1963 r.) Sąd Wojewódzki ustalił nie tylko na podstawie zeznań Zygmunta B., ale także, jak już wyżej wspomniano, na materiale zawartym w wyżej powołanych aktach procesowych. We własnej sprawie o rozwód matka dziecka oświadczyła, że z mężem nie żyje od lipca 1951 r., a w dniu 18.IX.1953 r. zeznała, że od sierpnia 1952 r. żyje z F. i że z nim jest w ciąży (mając na względzie właśnie małoletniego Stanisława B.). W sprawie o rozwód małżonków F. matka dziecka zeznała w dniu 22.IV.1955 r., że w wyniku współżycia od 1952 r. z F. urodziła dwóch synów: Stanisława i Krzysztofa. Potwierdził to swym zeznaniem F. W sprawie o ustalenie ojcostwa syna Krzysztofa matka dziecka w dniu 26.IX.1958 r. zeznała, że z F. ma też syna Stanisława.W świetle tego materiału za prawidłowe musi uchodzić ustalenie Sądu Wojewódzkiego, że małżonkowie b. nie obcowali ze sobą w okresie poczęcia małoletniego Stanisława B. Materiał ten świadczy też o tym, że Sąd Wojewódzki miał podstawy do odmówienia wiarygodności odmiennym zeznaniom matki małoletniego.Z tych względów, wobec braku także podstaw rewizyjnych z urzędu uwzględnianych, Sąd Najwyższy na mocy art. 387 k.p.c. orzekł jak w sentencji