I CR 1850/54

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Henryka I. przeciwko Zofii M., Hannie Z. i Irenie M. o zapłatę kwoty 5.000 zł, po rozpoznaniu rewizji obu stron od wyroku Sądu Powiatowego w Radomiu z dnia 10 kwietnia 1954 r., zaskarżony wyrok uchylił i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Radomiu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneStrony zgodnie twierdziły, że podczas okupacji ich sąsiadujące ze sobą nieruchomości zostały zajęte przez okupanta, który na nieruchomości pozwanych wybudował garaż w ten sposób, że jedną ze ścian tego garażu stanowi ściana domu powoda, w którą wpuszczono około 10 belek podtrzymujących dach garażu i wpuszczono z garażu przewody kominowe.W związku z tym powód w powództwie żądał zasądzenia od pozwanych jako właścicieli nieruchomości, na której stoi powyższy garaż przez nich użytkowany, solidarnie kwoty 5.000 zł jako odszkodowania w zamian za ustanowienie na rzecz pozwanych odpowiedniej służebności.Pozwane, wnosząc o oddalenie powództwa, zarzuciły, że powód nie poniósł żadnej szkody, a pozwane gotowe są odsunąć garaż od ściany domu powoda, nie mogą jednak tego na razie uczynić, gdyż garaż wydzierżawiono przedsiębiorstwu państwowemu, które sprzeciwia się tej zamierzonej zmianie.Sąd Powiatowy po przeprowadzeniu dowodu z biegłego zasądził od pozwanych kwotę 2.000 zł z odsetkami i kosztami procesu, a w dalszej części powództwo oddalił. Sąd Powiatowy ustalił, że szkoda powoda, powstała przez wykorzystanie ściany jego domu, wynosi 2.000 zł.Wyrok ten zaskarżyły obie strony; powód w części oddalającej powództwo, zarzucając, że biegły za nisko ocenił jego szkodę, pozwane w części zasądzającej powództwo. Pozwane oparły swoją rewizję na zarzutach naruszenia art. 32 pr. rzecz. i art. 3 przep. og. pr. cyw. podnosząc, że skoro garaż wybudowany został wbrew ich woli i nie może być rozebrany z przyczyn od nich niezależnych, powód nie może żądać żadnego odszkodowania. W każdym razie, zasądzone odszkodowanie jest wygórowane, gdyż szkoda, jaką poniósł powód, o ile w ogóle ją poniósł, jest znacznie niższa od 2.000 zł.Sąd Wojewódzki, powołując się na art. 388 k.p.c., przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy art. 32 pr. rzecz. ma zastosowanie w wypadku, gdy urządzenie naruszające prawo właściciela nieruchomości sąsiedniej zostało wzniesione przez osobę nie będącą właścicielem i wbrew zamiarom właściciela nieruchomości, na której urządzenie zostało wzniesione?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:Art. 32 pr. rzecz. normuje sytuację, w której właściciel jednej nieruchomości, wznosząc na niej budowlę lub inne urządzenie, przekroczył granicę sąsiedniej nieruchomości bez złego zamiaru lub rażącego niedbalstwa, a właściciel ostatniej nieruchomości nie sprzeciwił się wznoszeniu w odpowiednim czasie. Natomiast przepis ten nie dotyczy wypadków, w których właściciel nieruchomości naruszonej sprzeciwił się we właściwym czasie wznoszeniu budowli, jak również wypadków, gdy właściciel wznoszący budowlę przekroczył granicę umyślnie lub na skutek rażącego niedbalstwa; nie ma on zastosowania także wówczas, gdy budowla lub inne urządzenie zostało wzniesione wbrew woli obu właścicieli sąsiadujących ze sobą nieruchomości przez osobę trzecią działającą samowolnie, której działaniu właściciele nieruchomości nie mogli się przeciwstawić.W razie przekroczenia granicy sąsiedniej nieruchomości przez samowolne, wbrew woli i możności sprzeciwu właścicieli nieruchomości wzniesienie budowli przez osobę trzecią, jak to właśnie miało miejsce w niniejszym wypadku, rozwiązania należy szukać w innych przepisach, a nie w art. 32 pr. rzecz.Właściciel nieruchomości naruszonej budowlą (powód w niniejszej sprawie) może, korzystając ze swego prawa własności (art. 28 pr. rzecz.), żądać od pozwanych zezwolenia na przywrócenie poprzedniego stanu swej nieruchomości. Oczywiście, koszty związane z przywróceniem do stanu poprzedniego obciążają przede wszystkim osobę, która samowolnie wzniosła budowlę. Jeżeli dochodzenie tych kosztów od tej osoby jest niemożliwe, można żądać od właściciela, na którego gruncie budowlę wystawiono, pokrycia tych kosztów w granicach, w jakich właściciel ten odniósł korzyść z samowolnego czynu osoby trzeciej.Gdyby ze względu na zachodzące okoliczności skorzystanie przez właściciela nieruchomości naruszonej z prawa przywrócenia stanu poprzedniego sprzeciwiało się zasadom współżycia społecznego (art. 3 przep. og. pr. cyw.), bądź powstała taka sytuacja, że właściciel nieruchomości naruszonej z jakichkolwiek innych przyczyn nie żąda przywrócenia stanu poprzedniego, a właściciel nieruchomości, na której budowlę wzniesiono, korzysta z tej budowli, wykonując uprawnienia właściciela, właścicielowi nieruchomości naruszonej przysługuje roszczenie do właściciela sąsiedniej nieruchomości o zapłatę wartości, o jaką ten ostatni zbogacił się niesłusznie kosztem pierwszego (art. 123 k.z.).Z okoliczności sprawy wynika, że powód jako właściciel nieruchomości naruszonej nie chce przywrócenia stanu poprzedniego, wychodząc ze słusznego założenia, że stoją temu na przeszkodzie względy społeczno-gospodarcze. Przywrócenie stanu poprzedniego pociągnęłoby za sobą zniszczenie garażu lub nowe, nie stosunkowo wysokie wydatki. Jedno i drugie nie da się gospodarczo usprawiedliwić, zwłaszcza że pozwane oddały garaż w dzierżawę przedsiębiorstwu państwowemu i czerpią z tego korzyść. W tym stanie powództwo o zapłatę sumy pieniężnej za używanie ściany domu powoda jest w zasadzie słuszne i w tym względzie rewizja pozwanych nie jest uzasadniona. Art. 3 przep. og. pr. cyw. nie został naruszony, a błędne zastosowanie art. 32 pr. rzecz. przez Sąd Powiatowy jest nieistotne dla wyniku sprawy co do zasady.Natomiast zasługują na uwzględnienie rewizje obu stron, w części dotyczącej wysokości dochodzonego roszczenia.Sąd Powiatowy, wychodząc z błędnego założenia prawnego, nie wziął pod uwagę, że w świetle przepisów o niesłusznym zbogaceniu powód może żądać zwrotu swej szkody tylko o tyle, o ile mieści się w granicach zbogacenia pozwanych. Zachodziła więc z jednej strony potrzeba zbadania, jaką korzyść odniosły pozwane z używania ściany domu powoda, z drugiej zaś, "jaką szkodę poniósł powód". Zaskarżony wyrok nie zawiera żadnych ustaleń w przedmiocie korzyści odniesionych przez pozwane, a o ile chodzi o szkodę powoda, orzeczenie biegłego nie określa jej w sposób jasny ani nie uzasadnia należycie.W tym stanie rzeczy, z powodu braku ustaleń pozwalających na prawidłowe zastosowanie prawa materialnego co do wysokości żądania, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania (art. 384 k.p.c.).Sąd Powiatowy przed ponownym rozstrzygnięciem powinien zbadać, jaki czysty dochód osiągnęły pozwane dotychczas i przypuszczalnie osiągną w przyszłości z garażu, a następnie zasięgnąć ponownie opinii biegłego w celu ustalenia z jednej strony szkody powoda (stopień zniszczenia ściany itp.), z drugiej zaś, jaką część czystego przychodu pozwanych z garażu należy przypisać korzystaniu ze ściany domu powoda.