3 CR 74/62

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisławy P., Ireny G., Jerzego H. i Grażyny H. przeciwko Biuru Projektów Budownictwa Wiejskiego w K. o 300 000 zł, na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 3 listopada 1960 r., zmienił zaskarżony wyrok i powództwo w całości oddalił; rewizję powodów oddalił.Uzasadnienie faktycznePowodowie są właścicielami placu u zbiegu ulic T. i H. w K. Na placu tym Oddział Centralnego Biura Projektów Budownictwa Wiejskiego w W. bez porozumienia z powodami rozpoczął w 1955 r. wznoszenie budynku mieszkalnego.W dniu 13 czerwca 1957 r. powodowie wytoczyli przeciwko przedsiębiorstwu państwowemu pod nazwą Biuro Projektów Budownictwa Wiejskiego w K. powództwo z żądaniem przywrócenia stanu poprzedniego przez rozebranie i usunięcie wzniesionego na placu powodów budynku mieszkalnego (art. 74 prawa rzeczowego).Pozwane przedsiębiorstwo powołało się na brak po swojej stronie biernej legitymacji procesowej wyjaśniając, że zostało utworzone dopiero z dniem 1 stycznia 1957 r., że nie jest następcą prawnym zlikwidowanego oddziału Centralnego Biura Projektów Budownictwa Wiejskiego w W., który nie miał odrębnej od swego macierzystego przedsiębiorstwa osobowości prawnej, i wreszcie że posiadaczem spornego budynku w chwili wytoczenia powództwa było Przedsiębiorstwo Robót Elektryfikacji Rolnictwa w K., któremu czynności inwestora zostały przekazane zarządzeniem Ministerstwa Rolnictwa z dnia 5 kwietnia 1957 r.W załączniku do protokołu rozprawy z dnia 21 listopada 1957 r. pełnomocnik powodów oświadczył, iż "uzupełnia" żądanie pozwu w ten sposób, że od dokonania rozbiórki budynku pozwany może się zwolnić przez zapłatę kwoty 300 tysięcy zł z odsetkami. W dalszym toku procesu okazało się, że żądana kwota stanowi, twierdzoną przez powodów wartość sprzedażną placu, przy czym z treści dalszych oświadczeń pełnomocnika powodów wydaje się wynikać, że kwota powyższa dochodzona jest jako odszkodowanie ex delicto (art. 134 k.z.), czy też może na podstawie przepisów o niesłusznym zbogaceniu (art. 125 k.z.).Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanego na rzecz powodów 237 510 zł, dalsze zaś powództwo oddalił. Z ustaleń wyroku wynika, że zasądzona kwota stanowi wartość placu powodów. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki wskazał przepisy art. 28 i 75 § 1 prawa rzeczowego i art. 26 k.z.Rewizje wniosły obie strony. Powodowie domagają się uwzględnienia całego powództwa wskazując na błędną ocenę opinii biegłego. Strona pozwana żąda zmiany wyroku i oddalenia powództwa wywodząc, że Sąd Wojewódzki błędnie rozstrzygnął kwestię biernej legitymacji procesowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Przede wszystkim wymaga rozważenia, jaka jest rzeczywista treść żądań powodów i podstawa prawna tych żądań.Gdyby potraktować roszczenie powodów o zapłatę kwoty 300 000 zł (żądanie przywrócenia stanu poprzedniego trzeba uznać za cofnięte wbrew dosłownej treści oświadczenia pełnomocnika powodów), tak jak to sugerują powodowie, jako roszczenie o odszkodowanie w kwocie odpowiadającej wartości placu, roszczenie takie musiałoby zostać oddalone (abstrahując chwilowo od kwestii legitymacji biernej pozwanego). Powodowie bowiem utracili jedynie posiadanie placu, a nie jego własność. Skoro nadal są właścicielami placu (i zresztą także wzniesionego na nim budynku - art. 5 i 9 prawa rzeczowego), nie ponieśli szkody wyrażającej się ceną placu (a strona przeciwna nie zbogaciła się) i nie mogą żądać zapłaty ceny jako odszkodowania. Wyrok Sądu Wojewódzkiego prowadziłby do tego, że powodowie otrzymaliby zapłatę za plac pozostając mimo to nadal jego właścicielami. Byłoby teoretycznie do pomyślenia powództwo o odszkodowanie za pozbawienie powodów posiadania ich placu (art. 134 k.z. w związku z art. 77 prawa rzeczowego), jednakże w niniejszej sprawie powodowie nie przytoczyli żadnych twierdzeń, mogących takie powództwo uzasadniać, i nic nie wskazuje, żeby ponieśli jakąkolwiek szkodę. W każdym razie taka ewentualna szkoda nie jest przedmiotem procesu.Podstawa prawna wyroku wskazana przez Sąd Wojewódzki jest niezrozumiała. Powołanie się na art. 28 prawa rzeczowego, niczego nie wyjaśnia, zaś art. 75 prawa rzeczowego, i art. 26 k.z. są dla tej sprawy bezprzedmiotowe, skoro pierwszy dotyczy połączenia rzeczy ruchomych, drugi zaś zobowiązań przemiennych.Aktualną w niniejszej sprawie sytuację, gdy osoba nieuprawniona zbudowała budynek na cudzym gruncie, regulują przepisy art. 73 i 74 prawa rzeczowego. Trzeba więc rozważyć, czy i jakie rozwiązanie sytuacji, będącej przedmiotem niniejszej sprawy, przepisy te przewidują. Przepis art. 73 prawa rzeczowego, odnosi się do połączenia rzeczy ruchomych z nieruchomością w dobrej wierze, zaś art. 74 do połączenia dokonanego przez posiadacza w złej wierze. W drugim przypadku właścicielowi służy prawo żądania przywrócenia stanu poprzedniego. Jest jednak oczywiste, że żądanie usunięcia budynku przedstawiającego poważniejszą wartość ekonomiczną musiałoby zostać uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 3 p.o.p.c.). Trzeba więc przyjąć, że w związku z zaszłymi po wejściu w życie prawa rzeczowego zmianami struktury ekonomicznej i pojęć co do celów gospodarczych i społecznych Państwa Ludowego, przepis art. 74 prawa rzeczowego, odnośnie uprawnień właściciela do żądania usunięcia zbudowanego na jego nieruchomości budynku, gdy chodzi o budynek przedstawiający poważniejszą wartość społeczną i ekonomiczną, nie może być obecnie stosowany (art. 1 p.o.p.c.). W takich wypadkach kwestia, czy budujący na cudzym gruncie był w dobrej, czy w złej wierze, jest więc praktycznie pozbawiona znaczenia.Dalsze uprawnienie właściciela nieruchomości mogłoby polegać na realizowaniu praw właścicielskich w stosunku do przyłączonego do nieruchomości budynku (art. 5, 9 i 28 pr. rzecz.). Ustawodawca takie właśnie następstwo wzniesienia budynku na cudzym gruncie przewidywał jako stanowiące regułę, skoro zarówno w art. 73 § 1 jak i w art. 74 prawa rzeczowego, jako konsekwencję nabycia przez właściciela nieruchomości własności budynku ustanowił obowiązek uiszczenia posiadaczowi wartości budowli bądź sumy, o jaką wzrosła wartość nieruchomości. Także szczególny przepis art. 73 § 2 prawa rzeczowego, dający posiadaczowi prawo wykupu gruntu pod budynkiem, obliczony jest na ochronę posiadacza przed realizowaniem przez właściciela gruntu jego praw właścicielskich także w stosunku do budynku, wzniesionego przez posiadacza w dobrej wierze. I te jednak uprawnienia właściciela w związku z późn. zm. struktury ekonomicznej stały się przynajmniej w stosunku do większych domów mieszkalnych, budynków biurowych, przemysłowych itd., iluzoryczne. Pomijając już bowiem nawet kwestię, czy ze względu na przepis art. 3 p.o.p.c. żądanie właściciela wydania mu nieruchomości (wraz z budynkiem) mogłoby zostać uwzględnione, stwierdzić trzeba, że będący osobą fizyczną właściciel nieruchomości, na której bezprawnie wzniesiono tego rodzaju budynek, nie miałby z reguły interesu w realizowaniu swego prawa własności odnośnie budynku, gdyż koszty eksploatacji budynku, w szczególności mieszkalnego, najczęściej przekraczają przychody z czynszów, a administrowanie większym budynkiem nakłada obowiązki, którymi osoba fizyczna z reguły nie zechce się obciążać.Z rozważań powyższych wynika, że przepisy prawa rzeczowego w obecnej sytuacji ekonomicznej i prawnej (przepisy regulujące czynsze) nie zapewniają właścicielowi ochrony w niektórych wypadkach bezprawnego zabudowania jego nieruchomości. Luka ta-jest aktualna w niniejszej sprawie i wymaga wypełnienia. W drodze analogu iuris przyjąć więc trzeba dla wypełnienia wskazanej wyżej luki w prawie (nawiązując do uregulowania przewidzianego w art. 73 § 2 pr. rzecz., dotyczącego jednak odmiennej sytuacji), że powodom służy powództwo o przeniesienie własności gruntu na posiadacza za zapłatą przez niego stosownej ceny. Za przyjęciem powyższego rozwiązania w drodze analogii iuris przemawia też tekst art. 214 § 2 projektu kodeksu cywilnego, w którym takie uprawnienie właściciela jest już wyraźnie przewidziane, jako odpowiadające aktualnej sytuacji społeczno-gospodarczej.Powództwo o przeniesienie własności na posiadacza nieruchomości może być rzecz jasna skierowane tylko przeciwko aktualnemu posiadaczowi. Jest niesporne, że w chwili wytoczenia powództwa w niniejszej sprawie posiadaczem nieruchomości nie było pozwane przedsiębiorstwo, a było nim Przedsiębiorstwo Robót Elektryfikacyjnych Rolnictwa w K. Według twierdzeń powodów obecnie nieruchomość jest w posiadaniu Dzielnicowego Zarządu Budynków Mieszkalnych "Zwierzyniec" w K. O ile przy traktowaniu powództwa jako odszkodowawczego kwestia, czy pozwane Biuro Projektów Budownictwa Wiejskiego w K. odpowiada za zobowiązania Centralnego Biura Projektów Budownictwa Wiejskiego w W., Oddział w K. (zresztą nie wyjaśniona należycie przez Sąd Wojewódzki) była aktualna, o tyle jest ona zupełnie bezprzedmiotowa, skoro w sprawie nie chodzi o odszkodowanie za zajęcie placu (co wyżej wyjaśniono), a o przeniesienie własności gruntu na posiadacza za zapłatą ceny. Takie powództwo w dacie jego wytoczenia nie mogło być skutecznie skierowane przeciwko pozwanemu niezależnie od tego, czy jest on, czy nie jest odpowiedzialny za zobowiązania tego przedsiębiorstwa, które rozpoczęło budowę na gruncie powódek.Ponieważ zatem strona pozwana nie jest biernie legitymowana w sprawie, zaskarżony wyrok podlega zmianie, a powództwo oddaleniu (art. 386 k.p.c.).Rozważanie zarzutów rewizji strony powodowej jest w opisanym stanie rzeczy oczywiście zbędne.Powodowie mogą obecnie wystąpić przeciwko aktualnemu posiadaczowi (rzekomo D.Z.G.M. "Zwierzyniec" w K.) o przeniesienie na niego własności gruntu za zapłatą odpowiedniej ceny, jeżeli nie zechce on dokonać wykupu dobrowolnie. Wydaje się zresztą, że właśnie o wyzbycie się własności gruntu za zapłatą ceny od początku powodom chodziło, choć żądanie zostało nie dość sformułowane i skierowane zostało do niewłaściwej osoby.