III CRN 206/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN H. Dąbrowski. Sędziowie SN: J. Ignatowicz, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, St. Trautsolta, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Hanny T. przeciwko Czesławowi U., Janinie U., Józefowi Janowi T. i Zofii Wiesławie T. o opróżnienie lokalu, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Rejonowego w Zambrowie z dnia 12 lipca 1978 r.uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w Zambrowie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o wpisie należnym od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneW powództwie wytoczonym przeciwko Czesławowi U., Janinie U., Józefowi T. oraz Zofii T. o nakazanie eksmisji ze wszystkich pomieszczeń w budynku mieszkalnym znajdującym się na działce siedliskowej pozwanych oraz nakazanie im, aby nie przeszkadzali w czynnościach rozbiórki wspomnianego budynku, powódka powołuje się na to, że w 1960 r. wspólnie ze swoją matką zbyła nieformalną umową gospodarstwo rolne, wyłączając z tej transakcji budynek mieszkalny z jednoczesnym zobowiązaniem się do jego rozbiórki. Następnie została zawarta umowa wzajemna na czas nie oznaczony.Pozwani odmawiają opróżnienia budynku.Pozwani najpierw wyrazili zgodę na zapłatę 20.000 zł z tytułu równowartości budynku, a następnie uznali żądanie powództwa z zastrzeżeniem terminu opróżnienia w ciągu trzech lat.Sąd Rejonowy w Zambrowie wyrokiem z dnia 12.VII.1978 r. nakazał pozwanym, aby opróżnili sporny budynek i wydali pomieszczenia powódce w celu dokonania rozbiórki budynku oraz nakazał, aby nie przeszkadzali powódce w czynności rozbiórki budynku; termin spełnienia świadczenia odroczył na okres trzech lat.Wyrok ten się uprawomocnił wobec jego niezaskarżenia.W rewizji nadzwyczajnej Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wnosi o jego uchylenie i oddalenie powództwa ze względu na rażące naruszenie przez sąd art. 3 § 2, art. 5 i art. 316 § 1 k.p.c., art. 12 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) oraz art. 140 i art. 47 i 48 k.c., jak również naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W rewizji nadzwyczajnej skarżący wywodzi, że - jak wynika z odpisu decyzji Wojewódzkiej Komisji do Spraw Uwłaszczenia przy Wojewodzie Ł. z dnia 17 czerwca 1977 r. - komisja ta utrzymała w mocy decyzję Naczelnika Gminy w K. z dnia 22 marca 1977 r. stwierdzającą, że pozwani stali się z mocy prawa współwłaścicielami nieruchomości rolnej, na której znajduje się budynek mieszkalny będący przedmiotem sporu. W uzasadnieniu tej decyzji Naczelnik Gminy ustosunkował się również do podnoszonych przez Zofię T. zarzutów, że udział w budynku mieszkalnym nie został objęty umową sprzedaży. Naczelnik Gminy stwierdził, że w posiadanie gruntu wraz z budynkiem ob. Czesław U. wszedł w 1960 r., a zatem istnieje stan faktyczny uzasadniający stwierdzenie nabycia przez niego i pozostałych pozwanych gospodarstwa rolnego na współwłasność na mocy art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych.Skoro więc - konkluduje skarżący - właściwe w tym zakresie organy administracji państwowej rozstrzygnęły sprawę nabycia przez pozwanych własności gruntu wraz z zabudowaniami, to stworzony został nowy stan własności, który nie mógł być kwestionowany w drodze sądowej ani co do nieruchomości, ani co do jej części składowej. Wobec samoistnego posiadania nieruchomości przez pozwanych przez okres ponad 10 lat wygasły bowiem wszelkie zastrzeżenia umowne (art. 1 ust. 2 powołanej wyżej ustawy). Żądanie, aby pozwani opróżnili budynek mieszkalny, który z mocy prawa stał się ich własnością, i zezwolili na jego rozbiórkę, nie znajdowało więc żadnego uzasadnienia prawnego.Sformułowane w ten sposób stanowisko prawne skarżącego jest ogólnie rzecz biorąc nie pozbawione zasadności. Miałoby ono oparcie w art. 46 i 48 k.c. regulujących, że do części składowych gruntu należą w szczególności budynki.Jednakże pomijając nawet wyjątki od tej zasady przewidziane w ustawie, jak to zastrzega art. 48 k.c., należy wskazać na swoistą sytuację budynków trwale złączonych z gruntem, które na podstawie umowy stron przeznaczone zostały do rozbiórki.Przede wszystkim należy podkreślić, że umowa tej treści między zbywcą i nabywcą nieruchomości może być stosownie do okoliczności uznana za skuteczną. Dla jej nieważności nie można powoływać się na przepisy art. 46-48 k.c. Z przepisów tych bowiem wynika tylko to, że budynek, jako część składowa gruntu, nie może być jako taki odrębnym od gruntu przedmiotem własności. Umowa, w której strony będące zbywcą i nabywcą zawierają porozumienie dotyczące rozbiórki budynku, ma na względzie likwidację budynku, a więc w konsekwencji nie ma ona na celu stworzenia odrębnego przedmiotu własności budynku, nie podporządkowanego zasadzie superficies solo cedit i powołanym przepisom kodeksu cywilnego.W umowie tego rodzaju na rzecz zbywcy nieruchomości zostaje zastrzeżone uprawnienie do rozebrania budynku, nawet trwale złączonego z gruntem, i do zabrania materiałów z rozbiórki budynku. Odpowiednio do tego nabywca nieruchomości zobowiązuje się: umożliwić kontrahentowi dokonanie rozbiórki, nie przeszkadzać w rozbiórce i wydać materiały uzyskane z rozbiórki.Skuteczności tej umowy nie wyłącza podnoszony w rewizji nadzwyczajnej fakt, że pozwani stali się z racji uwłaszczenia współwłaścicielami nieruchomości objętej poprzednio tzw. nieformalną umową przeniesienia własności nieruchomości. Słusznie zostało to zaznaczone w decyzji Wojewódzkiej Komisji do Spraw Uwłaszczenia.Niemniej jednak ważność wspomnianej umowy dotyczącej rozbiórki budynku znajdującego się na cudzym gruncie powinna być oceniana w szczególności pod kątem widzenia jej niesprzeczności z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.). Oprócz tego umowa taka nie powinna zmierzać do obejścia obowiązujących przepisów prawa (art. 58 § 1 k.c.).Z uwzględnieniem tych rozważań niezbędne staje się dokładne wyjaśnienie wspomnianej w sprawie umowy zawartej w 1960 r. Ze względu zaś na wchodzące z racji upływu czasu w grę przepisy o przedawnieniu zachodzi też potrzeba wyjaśnienia zaznaczonych w pozwie kwestii późniejszych umów między stronami i ich charakteru. Ich wyjaśnienie może mieć znaczenie z punktu widzenia przerwy biegu przedawnienia. Niezależnie od tego - po wyjaśnieniu wszystkich istotnych okoliczności związanych z łączącymi strony stosunkami prawnymi - może wymagać rozważenia problem, czy żądania powódki nie stanowią nadużycia prawa w rozumieniu art. 5 k.c., jeśliby się okazało, że społeczna wartość tego budynku wyraża się nie tyle w jego wartości w postaci materiałów rozbiórkowych, ale w jego wartości jako budynku mogącego nadal zaspokajać potrzeby mieszkaniowe. W tym też kontekście wymagają rozważenia i oceny dokumenty przedstawione w toku postępowania przed Sądem Najwyższym.Odpowiednio do poczynionych przez Sąd Rejonowy ustaleń może też okazać się, że roszczenia powódki mogłyby sprowadzać się ewentualnie tylko do żądania równowartości materiałów budowlanych, które by mogły uzyskać z rozbiórki budynku.Z tych wszystkich względów należało orzec jak w sentencji niniejszego wyroku. Uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej nie wyłącza wniesienie jej po upływie sześciomiesięcznego terminu od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku, gdyż zaskarżony wyrok narusza jednocześnie interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wyrażający się w dążeniu do ochrony budynków i zasobów mieszkaniowych, o których sytuacji i losie prawnym nie można rozstrzygać bez wszechstronnego wyjaśnienia rzeczywistych stosunków prawnych.