III CR 177/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, T. Szymanek.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława i Władysława małż. J. przeciwko Teresie i Janowi małż. Ż. o przeniesienie własności nieruchomości, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 14 stycznia 1964 r.,uchylił zaskarżony wyrok, jak również wyrok Sądu Powiatowego w Miechowie z dnia 6.VI.1963 roku i sprawę przekazał temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym w 1961 r. powodowie domagali się zobowiązania pozwanych do zeznania aktu notarialnego przenoszącego na powodów własność części nieruchomości położonej w S., na której znajduje się dom powodów, w granicach, jakie zostaną ustalone przez biegłego mierniczego. W uzasadnieniu swego żądania powodowie wyjaśnili, że w 1937 r. pobudowali na działce pozwanych, za ich zgodą, wyłącznie swoim kosztem dom mieszkalny. Zgodnie z zawartą wówczas umową powodowie mieli być dopuszczeni do współwłasności nieruchomości, zwłaszcza że w wybudowanym przez powodów domu zamieszkali również pozwani. Pozwani nie dotrzymali jednak swego zobowiązania i obecnie zamierzają sprzedać nieruchomość. Wobec powyższego powodowie pragną ustalić swoje uprawnienia w trybie art. 73 pr. rzecz. nadmieniając, że wartość budynku jest większa od wartości działki, jaka ma być przeniesiona na powodów.Wyrokiem zaocznym z dnia 13 kwietnia 1961 r. Sąd Powiatowy powództwo oddalił, wychodząc z założenia, że powodowie w ogóle nie byli posiadaczami nieruchomości, a ponadto wiedzieli, że posiadaczami są pozwani, a właścicielem jeszcze inna osoba.Wyrok powyższy został przez Sąd Wojewódzki z rewizji powodów uchylony, a sprawa przekazana Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Po przesłuchaniu szeregu świadków i stron Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 6.VI.1963 r. ponownie powództwo oddalił z zasad następujących: Na podstawie zebranego materiału dowodowego zostało ustalone, że w r. 1936 strony zaczęły pertraktować w sprawie wybudowania domu na parceli pozwanych. Pozwani zaproponowali powodom, aby postawili dom, w którym zamieszkają powodowie i pozwani, ci ostatni zaś, nie mając dzieci, zapiszą w przyszłości dom i parcelę powodom lub ich dzieciom. Wówczas powodowie dali pozwanym 500 zł i za te pieniądze pozwany nabył drzewo, następnie pozwany zamówił plan i zapłacił za niego, po czym obie strony i rodzina powodów zwoziły piasek i inne materiały budowlane, a przy budowie pracowali powód i pozwany: każdy z nich kupował niektóre materiały i płacił robotnikom za pewne roboty. Do budowy zostały użyte również deski, które powódka otrzymała od swej rodziny. Po wybudowaniu domu powodowie zamieszkali w północnej izbie, a pozwani w południowej. Powodowie nie płacili pozwanym żadnego czynszu. Podatki płaciły strony po połowie. W czasie okupacji pozwani stali się formalnymi właścicielami działki, na której stał dom. Sąd nie dał wiary twierdzeniom powodów, że dom postawiony był tylko dla nich. Również uznał Sąd za niewiarygodne zeznania pozwanych, że powodowie jedynie pożyczyli im 500 zł. Na podstawie powyższych ustaleń Sąd doszedł do wniosku, że "powodowie nie budowali domu sami wyłącznie dla siebie, ale przyczynili się do budowy spornego domu za pieniądze, a częściowo za materiał powodów oddany pozwanym i pracę powodowa i jego rodziny". Pozwani, a nie powodowie wybudowali dom, a dopiero po jego wybudowaniu - za pomoc powodów przy budowie powodowie zamieszkali w północnej izbie oczekując, że pozwani zapiszą im z czasem dom z placem. Zdaniem Sądu powodowie nie byli posiadaczami placu i nie wznieśli oni sami domu na placu pozwanych, łączy ich zaś z pozwanymi stosunek obligacyjny. Skoro zatem powodowie opierają swe roszczenia na przepisie art. 73 pr. rzecz., to powództwo ulega oddaleniu.Rewizja powodów została oddalona przez Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 14 stycznia 1964 roku.Wyrok Sądu Wojewódzkiego w Krakowie zaskarża rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, wnosząc o uchylenie tego wyroku jak również wyroku Sądu Powiatowego w Miechowie z dnia 6 czerwca 1963 r. i o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzuca naruszenie art. 242 § 1 i 383 k.p.c. oraz art. 73 § 2 prawa rzeczowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie zarzuca rewizja nadzwyczajna, że Sąd Powiatowy z naruszeniem art. 242 § 1 k.p.c. wysnuł nielogiczne wnioski z ustalonego stanu faktycznego. W szczególności przyjmując za udowodnione, że pozwani nakłaniali powodów, aby postawili dom, w którym obie strony zamieszkają, i że następnie powodowie dawali na budowę tego domu pieniądze, materiały budowlane oraz pracę własną i swej rodziny - Sąd Powiatowy wyprowadził zupełnie nielogiczny wniosek, że "pozwani, a nie powodowie wybudowali dom, a dopiero po jego wybudowaniu, za pomoc przy budowie powodowie zamieszkali w północnej izbie". Tymczasem z ustaleń wynika w sposób niewątpliwy, że dom budowały obie strony wspólnie.Trafnie dalej zarzuca skarżący, że błędny jest pogląd Sądu Powiatowego, iż powodowie nie byli posiadaczami placu. Niewątpliwie w świetle stanu faktycznego sprawy nie byli oni wyłącznymi posiadaczami, jednakże uznać ich należy za współposiadaczy. Takie bowiem czynności, jak zwiezienie materiałów i wykonywanie robót związanych z budową, były wyrazem współposiadania.Skoro zatem nie zostało ustalone, aby strony zawarły wyraźną umowę normującą ich stosunki w związku z wybudowaniem domu wspólnymi środkami, to istniały wszelkie warunki do zastosowania art. 73 § 2 pr. rzecz. i taka też była niewątpliwie intencja powodów mimo wadliwego sformułowania konkluzji pozwu.Oddalając rewizję powodów, Sąd Wojewódzki stanął na stanowisku, że jeśli właściciel nieruchomości też przyczynił się materialnie do postawienia domu, to osobie, która wspólnie z nimi budowała, nie przysługuje już roszczenie z art. 73 § 2 pr. rzecz., a więc nie może ona żądać, aby właściciel nieruchomości przeniósł na nią prawo własności nieruchomości.Dla uzasadnienia swego poglądu Sąd Wojewódzki przytacza, że intencją art. 73 § 2 pr. rzecz. nie było tworzenie stosunków współwłasnościowych, wymagających dalszego uregulowania w drodze zniesienia współwłasności, i że ustalenie, w jakich ułamkowych częściach współbudujący właściciel stał się współwłaścicielem domu i zabudowanej części nieruchomości, wymagałoby prowadzenia żmudnych dochodzeń i obliczeń, kto mianowicie ze współbudujących wzniósł budowę domu.Stanowiska tego nie można uznać w świetle art. 73 § 2 pr. rzecz. za prawidłowe. W szczególności z brzmienia powołanego przepisu nie wynika bynajmniej, by prawo wykupu przysługiwało wyłącznie w sytuacji, gdy jeden posiadacz z własnych środków wzniesie budynek na gruncie stanowiącym własność jednego właściciela. Jak już wyjaśniono w orzecznictwie, prawo wykupu z art. 73 § 2 pr. rzecz. przysługuje również współwłaścicielowi nieruchomości w stosunku do drugiego współwłaściciela, jeśli wzniósł on budynek na gruncie stanowiącym przedmiot współwłasności, o ile oczywiście spełnione są wszystkie przesłanki przewidziane w cytowanym art. 73 § 2 pr. rzecz. (orzecz. SN CO 1/56 - NP z 1957 r., nr 2). Również w sytuacji, gdy dwaj posiadacze gruntu w dobrej wierze wznoszą na gruncie budynek, a jeden z nich nie chce realizować swego roszczenia z art. 73 § 2 pr. rzecz. - brak podstaw do kwestionowania uprawnień drugiego posiadacza do wystąpienia z powództwem o przeniesienie na jego rzecz dalszej połowy placu znajdującego się pod wzniesionym budynkiem.Bez znaczenia dla realizacji uprawnień posiadacza z art. 73 § 2 pr. rzecz. jest także okoliczność, jaka zachodzi w sprawie niniejszej, a mianowicie że budynek został wzniesiony przez posiadacza przy współdziałaniu właściciela nieruchomości. Dla oceny bowiem prawa wykupu, jakie przysługuje posiadaczowi z art. 73 § 2 pr. rzecz., istotny jest przede wszystkim charakter posiadania gruntu. W danym wypadku chodzi o uprzywilejowanie posiadacza nieruchomości, który wznosząc budynek, jest przekonany, że grunt stanowi jego własność, albo też nie mając tego przekonania, działa jednakże w zaufaniu do osoby, która mu grunt przekazała we władanie, i jednocześnie uważa, że osoba ta nie będzie żądała zwrotu gruntu. Posiadacz taki traktując swoje uprawnienie do gruntu w sposób analogiczny do uprawnień właścicielskich: uważa, że w ramach tych uprawnień może wznieść na gruncie budynek bez szkody dla innej osoby.W związku z tym nie ma istotnego znaczenia okoliczność, że do budowy przyczynił się również właściciel gruntu. Jeśli fakt taki miał miejsce, to posiadaczowi nieruchomości, który wspólnie z formalnym właścicielem gruntu wzniósł budynek, przysługiwać będzie prawo domagania się przeniesienia na zasadzie art. 73 § 2 pr. rzecz. własności odpowiedniej ułamkowej części nieruchomości.W świetle powyższych wywodów Sąd Powiatowy, oddalając powództwo, naruszył art. 242 § 1 k.p.c. i art. 73 § 2 pr. rzecz. Sąd Wojewódzki zaś, oddalając rewizję zawierającą uzasadnione zarzuty, a zwłaszcza zarzut naruszenia art. 73 § 2 pr. rzecz., obraził ponadto art. 383 k.p.c.Z tych przyczyn zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego, jak również wyrok Sądu Powiatowego podlega uchyleniu, sprawa zaś przekazaniu do ponownego rozpoznania.