I CR 304/67

SentencjaPo rozpoznaniu w dniu 17 listopada 1967 r. sprawy z powództwa Zofii C. przeciwko 1) Magdalenie S.­N.­S. i 2) Spółdzielni Wydawniczej "C." w W. o prawo autorskie na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 27 lutego 1967 r. sygn. akt II C 598/66 rewizję oddala nie obciążając powódki kosztami procesu za instancję rewizyjną. Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym do Sądu dnia 3 września 1965 r. powódka żądała uznania, że jest twórcą zbioru wierszy Marii Jasnorzewskiej-Pawlikowskiej, opatrzonych przez nią komentarzem i przysługują jej do tego zbioru prawa autorskie, wynikające przede wszystkim z art. 9 "prawa autorskiego. Nadto domagała się zakazania pozwanej Magdalenie N.­S. i Spółdzielni Wydawniczej "C." drukowania i wydawania utworów Marii Jasnorzewskiej­Pawlikowskiej, które znajdują się w zbiorze opracowanym przez powódkę i to zarówno w całości, jak i częściach. W uzasadnieniu pozwu powódka w szczególności twierdziła, że w lutym i marcu 1964 r. skopiowała 50 wierszy M. Jasnorzewskiej­Pawlikowskiej z rękopisów poetki, będących w posiadaniu Biblioteki Zakładów im. Ossolińskich. Nadto w pierwszym kwartale 1964 r. wyszukała 96 dalszych utworów Jasnorzewskiej­Pawlikowskiej, nie wydanych dotąd w książkach, lecz jedynie w czasopismach z okresu dwudziestolecia międzywojennego. Te zebrane wiersze powódka ułożyła według własnej koncepcji, tj. chronologicznie w dwóch grupach: a) rękopisy­inedita i b) pierwodruki z czasopism. Teksty opatrzyła własnym komentarzem, objaśnieniami oraz przypisami i zaoferowała wydanie tego zbioru pozwanej Spółdzielni "C.". Pozwana Spółdzielnia oferty powódki nie przyjęła. Natomiast Instytut Badań Literackich PAN, do którego następnie powódka się zwróciła, powiadomił powódkę, iż większość tekstów objętych jej zbiorem znajduje się w planie wydawniczym "C.", przeto praca powódki nie może być przedmiotem zainteresowania Instytutu. Umowę z "C." o wydanie wierszy Jasnorzewskie­Pawlikowskiej zawarła pozwana N.­S., która uprzednio wiedziała o pracach powódki nad zbiorem. Rozpoznając sprawę po raz pierwszy Sąd Wojewódzki oddalił powództwo. Sąd ustalił, jako niesporne, okoliczności, że powódka zebrała wiersze Jasnorzewskiej­Pawlikowskiej oraz opracowała komentarz, objaśnienia i przypisy, zamierzając wydać zbiór przez pozwaną Spółdzielnię, lecz do sfinalizowania umowy wydawniczej nie doszło, a spółdzielnia w marcu 1965 r. zawarła umowę ze współpozwaną N.­S., na podstawie której zobowiązała się wydać wiersze Jasnorzewskiej­Pawlikowskiej dotąd nie publikowane (k. 16). Większość tych wierszy obejmuje również zbiór opracowany przez powódkę (k. 15). Na podstawie powyższych ustaleń Sąd Wojewódzki doszedł do wniosku, że powódce wprawdzie służy prawo autorskie do opracowanego zbioru na podstawie art. 9 Prawa autorskiego, lecz równocześnie uznał, że w świetle ustalonego stanu faktycznego powyższe prawo powódki nie jest przez pozwane kwestionowane ani też nie zostało przez nie naruszone, a przeto nie wymaga ochrony i powódka nie ma interesu prawnego w żądaniu ustalenia tego prawa w stosunku do pozwanych na podstawie art. 189 kpc. Oddalenie drugiego żądania pozwu Sąd Wojewódzki uzasadnił tym, że pozwanej N., jako siostrze i spadkobierczyni autorki wierszy, służy prawo dysponowania utworami zmarłej poetki, a w szczególności jest ona uprawniona do ich wydania, zwłaszcza że powódka nawet nie twierdzi, by zbiór wierszy, będących przedmiotem umowy między N.­S. a "C." zawierał identyczny układ co praca C., bądź w inny sposób przyjęto własny wkład twórczy powódki. W tych warunkach Sąd Wojewódzki uznał, że żądanie zakazania pozwanym wydania wierszy nie znajduje oparcia w przepisach prawa. Na skutek rewizji powódki Sąd Najwyższy uchylił powyższy wyrok w części oddalającej żądanie powódki zakazania pozwanym wydawania utworów wchodzących w skład opracowanego przez nią zbioru. Uchylenie wyroku nastąpiło z powodu nie wyjaśnienia przez Sąd Wojewódzki dwóch istotnych dla oceny roszczeń powódki kwestii. Po pierwsze, Sąd Wojewódzki nie rozważył twierdzeń powódki, że opracowanie przez nią zbioru nastąpiło za zgodą pozwanej, co, gdyby okazało się prawdziwe, mogłoby nakładać na pozwaną N. obowiązek zaniechania wszelkich takich działań, które by utrudniały lub uniemożliwiały wykonanie zamiaru wydania zbioru przez powódkę. Po wtóre, Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił twierdzenia powódki, że pozwana w przygotowanym przez siebie wydaniu wierszy poetki przejęła układ wierszy opracowany przez powódkę, co mogłoby stanowić naruszenie w tym zakresie zarówno osobistych, jak i majątkowych praw autorskich powódki. Po ponownym rozpoznaniu Sąd Wojewódzki również oddalił powództwo. Na podstawie uzupełnionego materiału w sprawie, a w szczególności na podstawie zeznań powódki i pozwanej N., słuchanych w charakterze stron, Sąd Wojewódzki ustalił następujący stan faktyczny. Powódka jeszcze przed poznaniem się z pozwaną N. zaczęła przygotowywać studium o twórczości poetki Jasnorzewskiej­Pawlikowskiej, siostry pozwanej, której pozwana była spadkobierczynią. W trakcie rozpoczętej pracy i z jej inicjatywy nastąpiło zapoznanie się z pozwaną N., która znowu opracowywała "Vie romancée poetki". Pozwana N. zaproponowała współpracę powódce i strony wspólnie przygotowały zbiór wierszy poetki do wydania z tym, że powódka opracowała wstęp oraz komentarz. Pozwana wyrażała zgodę tylko na opracowanie przez powódkę wstępu, bez komentarza. Powódka początkowo nie zgadzała się na taką koncepcję pozwanej, ale w trakcie pracy wyraziła zgodę, opracowała wstęp do układu wierszy poetki, które nie były jeszcze publikowane, a które powódka odszukała z różnych źródeł. Obie strony wspólnie miały wydać opracowane przez nie dzieło, obie miały być autorkami tej pracy (zeznanie pozwanej), z tym że, jak zastrzegła pozwana, powódka otrzyma należność za opracowany wstęp i układ, a pozwana, jako spadkobierczyni poetki, za wiersze. Powódka zgodziła się na powyższe, gdyż, jak podała, wynagrodzenie jej nie interesowało, a tylko zastrzegł sobie prawo do opracowania zbioru, żadnego honorarium od pozwanej nie żądała, jakkolwiek otrzymywała od niej różne kwoty na wydatki w wysokości około 2 000 zł. Wstęp opracowany przez powódkę nie odpowiadał pozwanej z tej przyczyny, że powódka odcieleśniła w nim poetkę, zrobiła z niej jogę, jak zeznała pozwana. Pozwana jednak całość opracowanego zbioru wraz ze wstępem przedstawiła do wydania Wydawnictwu Literackiemu w K. Redaktor jednak nie zaakceptował koncepcji opracowanego wstępu przez powódkę i wobec tego, że nie mógł z powódką dojść do porozumienia w tym przedmiocie, zwrócił jej przedstawiony przez pozwaną N. zbiór. Powódka udała się wówczas z tym zbiorem do pozwanego "C." bez porozumienia się nawet w tej sprawie z pozwaną N. Opracowany zbiór z ramienia "C." przyjęła ś.p. W. do przejrzenia, zaznaczając w rozmowie z powódką, że prawa do honorarium autorskiego za wiersze poetki przysługują pozwanej S.­N. jako sukcesorce poetki, zaś dodatkowe honoraria związane z układem, wyborem i opracowaniem przysługują temu, kto je sporządza. Po pobieżnym przejrzeniu wstępu opracowanego przez powódkę ś.p. W. stwierdziła, że zawiera ujęcie o charakterze mistycznym i nie dając zdecydowanej odpowiedzi, czy zbiór ten w ujęciu powódki zostanie przez "C." wydany nadmieniła, że w zasadzie "C." nie wydaje tego typu tekstów, ale zapozna się z dostarczonym materiałem dokładnie (zeznanie ś.p. W.). Powódka zgłosiła się w krótkim czasie i odebrała zbiór od ś.p. W., oświadczając, że ma inne możliwości wydania. Dopiero w późniejszym czasie zgłosiła się do "C." pozwana N., zawierając umowę wydawniczą w przedmiocie zbioru wierszy poetki. Powódka kategorycznie stwierdziła, że układ wierszy w przygotowanym przez pozwaną N. zbiorze do wydania jest zupełnie odmienny od opracowanego przez nią oraz że pominięto w nim pierwodruki i część ineditów z Ossolineum. Na podstawie powyższych ustaleń Sąd Wojewódzki doszedł do wniosku, że zobowiązanie, jakie zaciągnęła pozwana N. w stosunku do powódki co do wspólnego wydania zbioru wierszy poetki, stało się niewykonalne z przyczyn niezależnych od pozwanej, bowiem wydawnictwa nie wyrażały zgody na wydanie tego zbiorze wstępem przygotowanym przez powódkę, zaś powódka nie zgadzała się na ich wydanie bez tego wstępu, gdyż, jak podała, miało by ono wtedy charakter popularny, a nie filozoficzny, na którym jej szczególnie zależało. Brak zatem przesłanek z art. 471 KC do przyjęcia odpowiedzialności pozwanej N. za nie wydanie przez powódkę opracowanego przez powódkę opracowanego zbioru wierszy skoro, w myśl drugiego ustępu art. 471 KC, wykazała ona, że nastąpiło to na skutek okoliczności, za które ona nie odpowiada. należy nadto podkreślić, że powódka kategorycznie odmówiła zakończenia sporu przyznania jej odszkodowania pieniężnego, popierała tylko swoje roszczenie zgłoszone w pozwie, mimo że fakt wydania utworów poetki sam przez się nie narusza jeszcze praw autorskich powódki do opracowanego zbioru. Brak jest również podstaw do przypisania pozwanej naruszenia praw autorskich powódki do opracowanego przez nią układu wierszy poetki, skoro powódka po zapoznaniu się z dziełem opracowanym przez pozwaną N. do wydania kategorycznie stwierdziła, że układ wierszy nie został przejęty przez pozwaną z jej opracowania, gdyż jest odmienny od jej układu i pomija wszystkie pierwodruki. W tych warunkach Sąd uznał za zbędne powołanie biegłego z dziedziny twórczości literackiej dla ustalenia tej okoliczności, skoro zeznaniem powódki została ona bezspornie wyjaśniona. Rewizja, w której powódka wniosła o uchylenie powyższego wyroku, oparta jest na dwóch zarzutach. W pierwszym zarzucie powódka podniosła, że Sąd Wojewódzki błędnie uznał, na podstawie jedynie jej wyjaśnień, iż układ zbioru wierszy przygotowanych do wydania przez wydawnictwo "C." nie został przejęty z układu opracowanego przez powódkę. Wbrew wyraźnym wskazówkom zawartym w poprzednim wyroku Sądu Najwyższego, Sąd Wojewódzki nie zasięgnął w tym przedmiocie opinii biegłego, a nadto nie rozważył i nie ustosunkował się do twierdzeń powódki popartych dokumentami znajdującymi się w aktach sprawy na kartach 129, 130, że złożony do akt wykaz utworów przygotowanych do wydania w ilości 752 linijek stanowi połowę zbioru oddanego przez pozwaną N. wydawnictwu "C.", na podstawie zaś częściowego materiału nie można dokonać prawidłowej oceny układu jego całości. W drugim zarzucie skarżąca kwestionuje stanowisko zajęte w zaskarżonym wyroku, że zobowiązanie zaciągnięte przez pozwaną N. w stosunku do powódki co do wspólnego wydania zbioru wierszy stało się niewykonalne z przyczyn niezależnych od pozwanej. Zdaniem skarżącej, pozwana sama spowodowała niewydanie wierszy, wydawnictwa bowiem wyrażały zgodę na wydanie wierszy, w szczególności Instytut Badań Literackich PAN w piśmie na karcie 128 akt ofiarował powódce swoją serię wydawniczą. Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję powódki Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Oba zarzuty rewizji są nieuzasadnione. Powódka przesłuchana w charakterze strony na rozprawie w dniu 27 lutego 1967 r. stwierdziła, że "układ, który przedstawiła p. S. do wydania w "C." jest inny od mojego. Część pierwodruków jest pominięta". We wniosku o sprostowanie protokółu (karta 164 akt) powódka uzupełniła cytowane wyżej oświadczenie w ten sposób, że nie część, lecz wszystkie pierwodruki są pominięte. Wbrew odmiennemu zapatrywaniu się skarżącej powyższe jej oświadczenie upoważniło Sąd Wojewódzki do zaniechania zasięgnięcia opinii biegłego i do uznania za miarodajną własną ocenę powódki, która z racji swych prac literackich związanych z komentarzem do poezji M. Jasnorzewskiej­Pawlikowskiej, ocenionych wysoko przez IBL PAN, nie może nie być zorientowana w kwestii podobieństwa i naśladownictwa układu zbioru wierszy. Stanowiska Sądu Wojewódzkiego nie podważa powołane w rewizji twierdzenie, że złożony do akt wykaz wierszy nie wyczerpuje całości zbioru przygotowanego przez pozwaną do wydania. Gdyby nawet twierdzenie to było prawdziwe, okoliczność ta nie mogłaby mieć wpływu na wynik sprawy. Ze złożonego na rozprawie w dniu 27 lutego 1967 r. przez przedstawiciela pozwanego Wydawnictwa "C." oświadczenia (karta 144 odwrót akt) wynika, że teksty wierszy zawarte w załączonej teczce zostały złożone przez pozwaną S. na skutek zawartej z Wydawnictwem "C." umowy wydawniczej. Umowa ta datowana 15 marca 1965 r., której odpis znajduje się w aktach sprawy, przewiduje wprawdzie objętość wierszy w ilości około 1 500 linijek, jednak obejmuje wyłącznie utwory "nie publikowane". Ponieważ ilość wierszy nie publikowanych objętych opracowaniem powódki wynosi 46 wierszy (karta 106-108 akt), wykaz zaś wierszy złożonych przez pozwaną wydawnictwu "C." zawiera 40 wierszy, a więc ponad 85% ineditów ze zbioru powódki, przygotowany przez pozwaną materiał tekstowy jest dostatecznie znaczny dla powzięcia prawidłowej oceny porównawczej układów obu zbiorów. Twierdzenie powódki, że pozwana objęła umową wydawniczą z "C." również pierwodruki, na co wskazuje ilość linijek (1 500), znalazło więc zaprzeczenie w treści złożonej w odpisie umowy, a powódka nie twierdzi, by istniała inna umowa dotycząca pierwodruków. W tych warunkach pismo Ministerstwa Kultury i Sztuki z dnia 26 lipca 1965 r. (k. 130 akt), na którym powódka opiera swoje twierdzenie, a które z powołaniem się na tę samą umowę z dnia 15 marca 1965 r. stwierdza złożenie przez pozwaną w Wydawnictwie "C." wierszy nie publikowanych w ilości 1 500 linijek, nie wnosi nowych okoliczności, które by przemawiały na korzyść twierdzeń powódki. Gdyby bowiem pozwana istotnie złożyła wymienioną ilość wierszy nie publikowanych, musiałyby to być wiersze nie objęte zbiorem powódki, ich układ nie mógłby więc naruszać jej praw autorskich. W świetle powyższych rozważań uznać więc należy, że Sąd Wojewódzki, dysponując przedstawionym przez stronę pozwaną materiałem tekstowym, władny był przyjąć ten materiał jako pełny tekst wierszy przygotowanych do wydania przez pozwaną N. i ustalenie braku podobieństwa między układem tych wierszy a układem wierszy opracowanym przez powódkę oprzeć na własnej ocenie powódki, co czyniło zbędnym zasięgnięcie opinii biegłego. Chybiony jest również drugi zarzut rewizji. Przesłuchana w charakterze strony powódka po pewnych wahaniach stwierdziła, że zgodziła się na propozycje pozwanej N. wydania wspólnie wierszy poetki ze wstępem opracowanym przez siebie, lecz bez komentarza. Jednak zarówno Wydawnictwo L. w K., jak i "C." odmówiły wydania tak opracowanego zbioru. Z zeznania powódki wynika również, że właśnie w związku z planowanym wydaniem wspólnie wierszy poetki pozwana N. wskazała powódce miejsce przechowania dalszych rękopisów. Z zeznań powódki natomiast nie wynika, by pozwana N. wyrażała choćby w sposób milczący zgodę na samodzielne wydanie przez powódkę zbioru wierszy z komentarzem. W tym stanie rzeczy na podstawie samego zeznania powódki władny był Sąd Wojewódzki przyjąć, że niewykonanie przez pozwaną zobowiązania wobec powódki, wynikającego z umowy w przedmiocie wspólnego wydania wierszy, nastąpiło bez winy pozwanej oraz że brak jest podstawy do przypisania pozwanej naruszenia praw autorskich powódki przez sam fakt wydania zbioru wierszy objętego umową wydawniczą zawartą z Wydawnictwem "C.". Zawarte w rewizji wywody zmierzające do podważenia powyższego stanowiska bazują na elementach czysto emocjonalnych związanych z poczuciem własnej krzywdy spowodowanej niemożnością wydania zbioru z komentarzem oraz na podkreśleniu szkody społecznej wynikłej na skutek niewydania wartościowego dzieła literackiego, nie wykazują jednak, na jakiej podstawie prawnej opracowanie przez powódkę zbioru wierszy z komentarzem miałoby ograniczać pozwaną N., jako spadkobierczynię poetki, w jej prawach do wydawania zbioru tychże wierszy bez komentarza powódki i w innym układzie. Ponieważ Sąd Wojewódzki trafnie nie dopatrzył się takiego naruszenia, przeto rewizja podlega z mocy art. 387 kpc oddaleniu. Należy jeszcze nadmienić, że niezależnie od omówionych wyżej zarzutów wywody rewizji poruszają dalsze kwestie wymagające wyjaśnienia. Pierwsza kwestia dotyczy publikowania przez pozwaną niektórych wierszy objętych zbiorem powódki w czasopismach. Ten stan faktyczny nie był objęty pozwem i powódka roszczeń z tego tytułu w toku pierwszej instancji nie zgłaszała, nie może więc zgłaszać ich w postępowaniu rewizyjnym. Druga kwestia dotyczy twierdzenia, że pozwana wykorzystała do swojego zbioru teksty wierszy, które powódka wyszukała i przepisała z rękopisów znalezionych w Ossolineum. Twierdzenie to jest dowolne w świetle własnych wyjaśnień powódki, która wielokrotnie podkreślała w toku pierwszej instancji, że rękopisy poetki znajdowały się po wojnie w posiadaniu pozwanej, która przekazała je odpłatnie "O." Skoro więc pozwana miała zawsze dostęp do rękopisów, a powódka, jak to sama twierdzi, otrzymała informację o rękopisach od pozwanej, nie może zarzucać pozwanej wykorzystania okazanych jej przez siebie odpisów.