I CR 375/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: W. Kuryłowicz, E. Mielcarek (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Tomasza S. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w S. o ustalenie, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 30 marca 1971 r.uchylił zaskarżony wyrok i pozew odrzucił.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się uznania za nieważne jego oświadczenia woli o wyrażeniu zgody na przejęcie przez Państwo jego gospodarstwa rolnego położonego w B., uzasadniając swoje żądanie tym, że składając to oświadczenie działał pod wpływem błędu wywołanego przez pozwanego, a nadto że oświadczenie to jest nieważne także z tego powodu, że dotyczyło majątku dorobkowego małżeńskiego, a on złożył je jedynie sam.Pozwany wniósł o odrzucenie pozwu, wychodząc z założenia, że powód usiłuje podważyć decyzję Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium PRN w S. z dnia 15 marca 1965 r., na mocy której - nie tyle za zgodą, ile na wniosek powoda - gospodarstwo to zostało przyjęte przez Państwo w trybie ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu niektórych nieruchomości rolnych... (Dz. U. nr 38, poz. 166); w zamian za to gospodarstwo powód otrzymuje rentę. Poza tym pozwany zarzucił, że uprawnienie powoda do uchylenia się od skutków prawnych wygasło z upływem dnia 7 stycznia 1966 r., gdyż z decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 października 1965 r. dowiedział się, że renta wynosić będzie tylko 600 zł miesięcznie; tymczasem z żądaniem zwrotu gospodarstwa wystąpił dopiero w dniu 12 listopada 1968 r., a więc po upływie terminu z art. 88 § 2 k.c.Sąd Wojewódzki ustalił następujący stan faktyczny:W związku z inwalidztwem doznanym w roku 1963 powód zaczął czynić starania w Wydziale Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium PRN w S. o przejęcie jego gospodarstwa przez Państwo w zamian za rentę i - po uzyskaniu informacji od kierownika Referatu Urządzeń Rolnych tegoż Prezydium, Zbigniewa P., że renta wraz z dodatkiem na żonę i syna wyniesie ponad 1.200 zł miesięcznie i przeszkody w pobieraniu renty nie będzie stanowić działka robotnicza nabyta przez powoda i jego żonę, Stanisławę S. w K. - w dniu 30 listopada 1964 r. złożył wniosek o przejęcie jego gospodarstwa rolnego w B. za rentę. Gospodarstwo to stanowiło jego wyłączną własność, gdyż nabyte zostało przed zawarciem związku małżeńskiego ze Stanisławą S. Uprzednio w dniu 4 listopada 1964 r. powód i jego żona nabyli od Eleonory S. gospodarstwo rolne o powierzchni 0,81 ha położone w K. Decyzją z dnia 15 marca 1965 r. Wydział Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. przejął gospodarstwo rolne położone w B. na własność Państwa za rentę.Jednakże Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania powodowi renty, gdyż posiadał on nowo nabyte gospodarstwo w K. Wtedy powód złożył w dniu 10 sierpnia 1965 r. wniosek o przejęcie przez Państwo 61 arów ziemi z jego gospodarstwa w K. i decyzją Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium PRN w S. z dnia 15 września 1965 r. uzupełniona została poprzednia decyzja tegoż Prezydium z dnia 15 marca 1965 r. w części dotyczącej przejęcia 0,61 ha gruntów gospodarstwa rolnego w K.Wobec tej decyzji - Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 7 października 1965 r. przyznał powodowi rentę w wysokości 600 zł miesięcznie. Powód jednak nadal uprawiał całe gospodarstwo w K., a gdy pozwany zamierzał w trybie wieczystoksięgowym odłączyć od tego gospodarstwa działkę o obszarze 61 arów i własność jej przepisać na swoją rzecz, żona powoda wystąpiła z rewizją, twierdząc, że nigdy nie wyraziła zgody na przejęcie gospodarstwa w K. przez Państwo. Sąd Wojewódzki w Szczecinie uwzględnił rewizję żony powoda. Wydział zaś Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w S. decyzją z dnia 16 lutego 1968 r. uchylił decyzję Prezydium PRN w S. z dnia 15 września 1965 r. i powód wraz z żoną odzyskali własność całej działki ziemi położonej w K. Wtedy jednak Zakład Ubezpieczeń Społecznych cofnął powodowi rentę i wezwał go do zwrotu renty już wypłaconej, a to w związku z użytkowaniem przez powoda i jego żonę gospodarstwa rolnego w K. Ostatecznie w wyniku licznych odwołań powoda - decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 15 listopada 1968 r. powodowi przyznana została renta wyjątkowa w kwocie 500 zł miesięcznie. W dniu 11 listopada 1968 r. powód złożył do Prezydium PRN w S. dalszy wniosek o zwrot jego gospodarstwa rolnego położonego w B., ale wniosek jego został załatwiony odmownie przez władze administracyjne szczebla powiatowego i wojewódzkiego.W tym stanie rzeczy Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo. Sąd Wojewódzki doszedł do wniosku, że choć samo przejęcie gospodarstwa rolnego powoda na własność Państwa nastąpiło w formie decyzji władzy administracyjnej i sąd nie jest uprawniony do badania prawidłowości i legalności tej decyzji ani też nie może jej zmienić, należy przyjąć, że samo oświadczenie woli powoda z dnia 30 listopada 1964 r. o wyrażeniu zgody na przejęcie jego gospodarstwa przez Państwo w zamian za rentę należy do zakresu stosunków cywilnoprawnych, gdyż dotyczy rozporządzenia prawem własności i ocena jego ważności należy do kompetencji sądu.Powód, wyrażając w dniu 30 listopada 1964 r. zgodę na przejęcie gospodarstwa, działał pod wpływem błędu wywołanego przez funkcjonariusza pozwanego, świadka P. Błąd był istotny, gdyby bowiem powód wiedział, że otrzyma tylko 600 zł renty, nie przekazywałby gospodarstwa Państwu. Powód zaś wykrył swój błąd w dniu 14 lutego 1968 r., a wobec tego dotrzymał rocznego terminu z art. 88 § 2 k.c.Wyrok ten zaskarżył pozwany, zwalczając ustalenie dotyczące zachowania przez powoda wspomnianego rocznego terminu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozpoznał sprawę poza granicami rewizji (art. 381 § 2 k.p.c.) i zważył, co następuje:Jak się okazuje z przytoczonych ustaleń i rozważań Sądu Wojewódzkiego, poczytuje on wniosek o przejęcie gospodarstwa za wyrażenie zgody na przejęcie gospodarstwa, a wyrażenie zgody - za rozporządzenie prawem własności. Z oceną tą nie można się zgodzić.Dokonując jej, Sąd Wojewódzki zupełnie pominął przepisy poprzednio wskazanej ustawy, na której podstawie Państwo przejęło gospodarstwo powoda położone w B. Ustawa ta w dziale I regulowała przejęcie "na wniosek właściciela w zagospodarowanie lub na własność Państwa", a w dziale II - przejęcie "na własność Państwa za zaległe należności". Pierwsze, jak to wynikało z samego tytułu działu i co powtórzono w art. 7 ust. 1, zależy od wniosku właściciela, drugie następuje na wniosek organu finansowego (art. 33 ust. 1). W żadnym z przepisów ustawy nie przewidziano, aby dla pierwszego przejęcia (aktualnego w niniejszej sprawie) oprócz wniosku właściciela potrzebne było nadto specjalne wyrażenie zgody na przejęcie, odpowiadające np. zgodzie na wpis do księgi wieczystej (art. 21 pr. o ks. wiecz.). Sąd Wojewódzki zatem, używając wyrażenia "zgoda na przejęcie", miał na względzie wolę właściciela dotyczącą przekazania gospodarstwa, zawartą we wniosku o przejęcie. Wnoszący bowiem o przejęcie nawet żąda przejęcia, a tym samym zgadza się na nie. Ponieważ zaś sprawa o przejęcie gospodarstwa jest sprawą indywidualną w sensie art. 1 k.p.a., wniosek o przejęcie jest po prostu żądaniem wszczęcia postępowania administracyjnego, czyli podaniem w rozumieniu art. 58 k.p.a. Żądanie to jednocześnie, podobnie jak pozew i wniosek o wszczęcie postępowania sądowego, pozbawione jest znamion czynności prawnej w znaczeniu kodeksu cywilnego. Zresztą przejęcie gospodarstwa dochodzi do skutku przez wydanie administracyjnej decyzji właściwego do spraw rolnych organu Prezydium PRN (art. 27 ustawy), a nie np. w drodze jakiejś umowy. Dlatego omawiane żądanie może być tylko dosłownie rozumiane, czyli jako żądanie wszczęcia postępowania administracyjnego.Skoro więc wniosek o przejęcie gospodarstwa (art. 7 ust. 1 ustawy) nie jest oświadczeniem woli w sensie kodeksu cywilnego, bezprzedmiotowe jest uchylenie się od skutków prawnych przewidziane w art. 88 k.c. To uchylenie się nie może też pozbawiać wspomnianego wniosku prawnej skuteczności, gdyż do żądań odnoszących się do postępowania administracyjnego nie znajdują zastosowania przepisy kodeksu cywilnego. Przepisy kodeksu cywilnego nie dają się nawet analogicznie odnieść do postępowania administracyjnego.Do postępowania administracyjnego - według nauki o administracji - dają się natomiast odnieść niektóre zasady dotyczące postępowania sądowego i czynności procesowych. Taką zasadą jest dopuszczalność odwołania czynności, dopóki nie wywoła ona zamierzonego skutku, jakim z reguły jest prawomocność orzeczenia, do którego wydania strona przez dokonaną czynność zmierzała. Jak się okazuje z przytoczonych ustaleń, powód zamierzał odwołać pierwotne żądanie przejęcia gospodarstwa, ale z powodu ostateczności przejęcia starania jego nie odniosły skutku w drodze administracyjnej. Wtedy wszczął niniejszą sprawę sądową. Oczywiste więc jest, że w drodze sądowej zmierzał do tego samego, czego nie osiągnął we właściwej drodze administracyjnej, czyli do zwrotu gospodarstwa.Wynika z tego, że właściwym przedmiotem powództwa powoda nie jest (i nie może być) uznanie za nieważne "jego oświadczenia woli o wyrażeniu zgody na przejęcie gospodarstwa", lecz żądanie uchylenia administracyjnej decyzji o przejęciu jego gospodarstwa, dzięki czemu odzyskałby własność gospodarstwa.Sąd powszechny nie jest jednak właściwy do uchylania administracyjnych decyzji. Trafnie zatem pozwany wniósł w odpowiedzi na pozew o odrzucenie pozwu. Rozpoznawana sprawa nie jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 k.p.c., lecz sprawą administracyjną. Jej rozstrzygnięcie nie należy do właściwości sądów powszechnych. Do jej rozpoznania droga sądowa nie była dopuszczalna. Sąd Wojewódzki powinien był na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. pozew odrzucić.Skoro tego nie uczynił, Sąd Najwyższy na mocy art. 388 § 3 k.p.c. orzekł jak w sentencji.