III CRN 209/81

Uzasadnienie faktyczneW dniu 20 maja 1977 r. Naczelnik Gminy Lesznowola wystąpił do Sądu Rejonowego w Piasecznie z wnioskiem o przejęcie na rzecz Skarbu Państwa w trybie ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności nieruchomości położonej we Władysławowie gm. L., oznaczonej numerami: 169/2, 170, 171, 164, 172, 173, 174, 175, 286/169, 286/6 o łącznej powierzchni 5,34 ha, stanowiącej własność Stanisława i Heleny małż. F., bez zabudowań.Do wniosku dołączone zostało zarządzenie nr 6/76 naczelnika Gminy z dnia 2 listopada 1976 r. o wszczęciu postępowania w sprawie przejęcia gospodarstwa rolnego, wykaz scalonych należności zadłużenia na łączną kwotę 70.718 zł, akt własności ziemi wydany przez Naczelnika Gminy L. z dnia 4 października 1976 r., stwierdzający, że Stanisław F. i Helena F. stali się z mocy prawa właścicielami wymienionej nieruchomości oraz mapę i operat szacunkowy, sporządzone przez rzeczoznawcę wojewódzkiego do spraw rolnych, ustalający wartość gruntów przewidzianych do przejęcia na kwotę 60.090 zł.Na rozprawie w dniu 17 czerwca 1977 r. uczestnicy postępowania małż. F. nie stawili się i żadnych wyjaśnień na piśmie nie złożyli.Postanowieniem z dnia 17 czerwca S.R. w P. przejął na rzecz Państwa opisaną wyżej nieruchomość rolną, o łącznej powierzchni 5,34 ha, jako stanowiącą własność Heleny i Stanisława F. za zaległe należności scalone, bez zabudowań i działki siedliskowej.Na skutek rewizji uczestników postępowania Heleny i Stanisława F., S.W. w W. zaskarżone postanowienie uchylił i przekazał sprawę S.R. w P. do ponownego rozpoznania.S.W. stwierdził, że istniały podstawy do przejęcia nieruchomości rolnej na własność Państwa w oparciu o przepisy ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności, skoro ustalone zostało, że wartość zadłużenia przewyższa wartość nieruchomości.Zaskarżone postanowienie mimo to podlega uchyleniu, gdyż S.R. przejmując na rzecz Państwa oznaczone w sentencji postanowienia działki gruntu, wchodzące w skład gospodarstwa rolnego uczestników, jakkolwiek przejął je bez zabudowań i działki siedliskowej, to jednak nie ustalił i nie wskazał, która z działek jest działką siedliskową, a nie wynika to także z dołączonego wyrysu mapy ewidencyjnej (k. 42-45).Po ponownym rozpoznaniu sprawy S.R. w P. postanowieniem z dnia 7 grudnia 1977 r. ponownie orzekł przejęcie na rzecz Skarbu Państwa za zaległe należności scalone przedmiotowej nieruchomości rolnej stanowiącej własność S. i H. małż. F., położonej we W., składającej się z działek oznaczonych numerami: 164, 170, 171/2, 172, 173, 174, 175, 286/169, 286/172 oraz 169/2 o łącznej powierzchni 5,38 ha, z wyjątkiem działki siedliskowej oznaczonej numerem 171/1 o powierzchni 0,13 ha zarejestrowanej na mapie KEM 151/16/27/64 w Składnicy Map i Dokumentów Geodezyjnych w P. (k. 52 i 59).W dniu 24 sierpnia 1981 r. wpłynęła rewizja nadzwyczajna Ministra Sprawiedliwości wniesiona z urzędu zarzucająca powyższemu postanowieniu S.R. rażące naruszenie art. 1 ust. 1 i art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130) oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Orzeczenie to jakkolwiek w dacie jego wydania mogło uchodzić za trafne, obecnie należy ocenić jako rażąco sprzeczne z prawem, a z uwagi na przedmiot zawartego w nim rozstrzygnięcia i skutki tym orzeczeniem wywołane - jako naruszające nadto interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Stosownie do przepisów powołanej na wstępie ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności postępowanie o przymusowe przejęcie na własność Państwa całości nieruchomości rolnej toczy się z udziałem dłużnika, który jest właścicielem zadłużonej nieruchomości (art. 1 i nast.) lub co najmniej samoistnym jej posiadaczem w dobrej wierze (art. 8 pkt 1). W stosunku też do takiego tylko dłużnika sąd może orzec przejęcie nieruchomości, której wniosek dotyczy, na własność Państwa.W sprawie niniejszej zarówno w dacie złożenia wniosku, jak w toku całego postępowania osoba dłużnika i zarazem właściciela nieruchomości podległej przejęciu na własność Państwa, nie budziła żadnej wątpliwości, gdyż do wniosku o przejęcie naczelnik Gminy L. doręczył m.in. wydany przez siebie w dniu 4 października 1976 r. prawomocny akt własności ziemi, z którego w sposób niedwuznaczny wynikało, że obciążona zadłużeniem nieruchomość stanowi własność S. i H. małż. F., którzy też byli uczestnikami postępowania w tej sprawie od początku, aż do prawomocnego jej zakończenia. W tym więc stanie rzeczy, w stosunku do tychże uczestników postępowania - jako dłużnik i właściciel nieruchomości - sąd orzekł zaskarżonym postanowieniem przejęcie przedmiotowej nieruchomości na własność Państwa, stwierdzając istnienie wymaganych podstaw faktycznych i prawnych.Po prawomocnym zakończeniu niniejszej sprawy, w postępowaniu administracyjnym zakwestionowany jednakże został powołany wyżej akt własności ziemi wydany na rzecz uczestników postępowania S. i H. małż. F. Na skutek skargi M.F. - syna uczestnika S.F. - Minister Rolnictwa decyzją z dnia 26 marca 1981 r. Nr GZ Og. 0430/61222-1138/80 wydaną na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych oraz art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., stwierdził nieważność aktu własności ziemi z dnia 4 października 1976 r. stwierdzającego nabycie przez S. i H. małż. F. nieruchomości rolnej, o którą chodzi w sprawie. W uzasadnieniu tej decyzji, której opis w trybie art. 423 § 2 k.p.c. dołączono do rewizji nadzwyczajnej, Minister Rolnictwa m.in. stwierdził, że przedmiotowa nieruchomość rolna wraz z działką, którą uwłaszczony został M.F., stanowiła własność S. i J.F. - jego pierwszej żony, zmarłej 1969 r., w związku z tym bezpodstawne było uwłaszczenie S.F. i jego drugiej żony - H.F. odnośnie udziału stanowiącego własność J.F. Należy nadmienić, że H.F. weszła w posiadanie nieruchomości dopiero po zawarciu związku małżeńskiego w 1970 r.Wymieniona powyżej decyzja Ministra Rolnictwa stworzyła zatem stan rzeczowy wręcz odmienny od tego, jaki stanowił podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia. W jej świetle jedno jest tylko pewne, a mianowicie, że uczestniczka postępowania H.F. w dacie orzekania nie była właścicielką, względnie współwłaścicielką nieruchomości rolnej będącej przedmiotem przejęcia. W konsekwencji tego przyjąć należy, że ewentualna wierzytelność Państwa w stosunku do tej uczestniczki nie mogła być realizowana w drodze przejęcia nieruchomości, o którą w sprawie chodzi, oraz że odmienne w tym względzie rozstrzygnięcie stosunku do tej uczestniczki jest oczywiście błędne.W stosunku do drugiego z uczestników postępowania, tj. S.F., wadliwość zaskarżonego orzeczenia nie jest tak oczywista, bowiem nawet w powołanej decyzji Ministra Rolnictwa jego prawo jako co najmniej współwłaściciela nieruchomości przedmiotowej nie zostało zakwestionowane. Faktem jednakże jest, iż uznany w dotychczasowym postępowaniu za miarodajny, jedyny dowód jego praw właścicielskich do tej nieruchomości w postaci aktu własności ziemi z dnia 4 października 1976 r. Nr Us.g.B. 10/6042/250/70, także w odniesieniu do tego uczestnika nie istnieje, a inny niż uwłaszczenie tytuł jego własności nie został w sprawie wykazany. Wprawdzie uczestnik ten w rewizji złożonej od pierwszego postanowienia S.R. z dnia 17 czerwca 1977 r. (k. 22) stwierdził, że przedmiotowe gospodarstwo rolne przejął po swoich rodzicach w 1960 r. i do ostatniej chwili prowadził, to jednak nie wykazał, by stał się jego właścicielem z tytułu spadkobrania, bądź w innej drodze. Twierdzenia te wydają się poza tym popadać w sprzeczności z późniejszymi ustaleniami zawartymi w powołanej wyżej decyzji Ministra Rolnictwa, które wskazują raczej na istnienie stanu współwłasności tegoż uczestnika z jego pierwszą żoną, J.F. Dodać przy tym należy, że inną jeszcze i to wręcz odmienną niż S.F. wersję stanu prawnego przedmiotowej nieruchomości stara się wykazać wspomniany wyżej M.F., na skutek skargi którego uchylony został akt własności ziemi, i który zabiega o wzruszenie zaskarżonego postanowienia. Według jego twierdzeń w skład tej nieruchomości o pow. 5,30 ha wchodzi 2,60 ha gruntów stanowiących wyłączną własność zmarłej w 1969 r. jego matki J.F., której spadkobiercy nie byli oczywiście uczestnikami postępowania w niniejszej sprawie, reszta zaś pochodzi z reformy rolnej. Tego rodzaju stan rzeczy, oczywiście w przypadku jego wykazania, stawiałby pod znakiem zapytania prawną możliwość przejęcia na własność Państwa całej przedmiotowej nieruchomości, nawet gdyby za całość jej zadłużenia odpowiadał tylko uczestnik postępowania S.F. W każdym bądź razie postępowanie o przejęcie nie powinno być kontynuowane i zakończone bez udziału spadkobierców J.F. Obok stanu prawnego wątpliwości nasuwa również rzeczywisty obszar przedmiotowej nieruchomości rolnej. Powoływane w tym względzie dane we wniosku o przejęcie i akcie własności ziemi, w operacie szacunkowym biegłego i orzeczeniu sądu różnią się między sobą, co oczywiście nie powinno mieć miejsca, a zatem i w tym zakresie sprawa wymaga należytego wyjaśnienia i poczynienia ustaleń zgodnych z rzeczywistością.Przedstawiony wyżej stan rzeczy dowodzi zatem, że jeśli nawet zaskarżone orzeczenie w świetle materiału procesowego zebranego przed jego wydaniem mogłoby uchodzić za formalnie trafne, to jednak z chwilą wydania powołanej decyzji Ministra Rolnictwa nie tylko walor ten utraciło, ale stało się wręcz rażąco sprzeczne z prawem, co uzasadnia złożenie niniejszej rewizji nadzwyczajnej oraz jej wniosku.Zauważyć przy tym należy, iż na istnienie podstawy do zaskarżenia rewizją nadzwyczajną prawomocnego orzeczenia również w takiej sytuacji wskazał SN m.in. w wyroku z dnia 6 grudnia 1974 r. III CRN 307/74 (OSPiKA 1976/1 poz. 7) stwierdzając, że podstawa do zaskarżenia w tym trybie zachodzi nie tylko wtedy, gdy okoliczności wskazujące na rażące naruszenie prawa wynikają z materiału procesowego zebranego w postępowaniu poprzedzającym wydanie orzeczenia, lecz także wtedy, gdy takie okoliczności zostały wykazane dokumentem już po uprawomocnieniu się orzeczenia zaskarżonego rewizją nadzwyczajną. W sprawie niniejszej dokumentem takim jest niewątpliwie powołana wyżej decyzja Ministra Rolnictwa.Uwzględnieniu tej rewizji nie stoi na przeszkodzie upływ terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c., bowiem przejęcie na własność Państwa gospodarstwa rolnego w trybie przepisów ustawy na wstępie wymienionej bez należytego wyjaśnienia jego stanu prawnego nie tylko narusza rażąco te przepisy, lecz nadto interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Z tych wszystkich względów z mocy art. 422 § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.