III CRN 212/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Kuryłowicz. Sędziowie: Z. Masłowski, K. Olejniczak (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z wniosku Skarbu Państwa - Wydział Finansowy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w P. z udziałem Józefa S. o przejęcie nieruchomości rolnej na własność Państwa na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 27 listopada 1972 r.,postanowił uchylić zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 14 września 1972 r. w części oddalającej wniosek i przejąć na własność Skarbu Państwa również działki leśne nr 375 i 315, położone we wsi B., gromada G., oznaczone na mapie zaewidencjonowanej w Powiatowym Biurze Geodezji i Urządzeń Rolnych w P., o ogólnej powierzchni 1,08 ha, wartości 39.155 złotych, stanowiące własność Józefa S., oraz zasądzić od Skarbu Państwa - Wydział Finansowy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w P. na rzecz Józefa S. kwotę 6.216,90 złotych.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Piotrkowie Trybunalskim postanowieniem z dnia 14.IX.1972 r. orzekł przejęcie na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego należącego do Józefa S. w części obejmującej powierzchnię 9,72 ha, o wartości 65.990 zł, za zadłużenia podatkowe scalone w kwocie 98.928,35 zł. Sąd I instancji oddalił natomiast wniosek Skarbu Państwa dotyczący ponadto przejęcia działek leśnych nr 375 i 315 o łącznej powierzchni 1,08 ha i łącznej wartości wraz z drzewostanem 39.155,25 zł.Sąd I instancji ustalił, że gospodarstwo rolne Józefa S. o powierzchni 11 ha 44 a jest gospodarstwem ekonomicznie podupadłym, jego zadłużenie zaś z tytułu należności scalonych wynosiło za okres do roku 1971 włącznie kwotę 98.928,35 zł. W związku z tym Sąd I instancji uznał wniosek Skarbu Państwa za uzasadniony co do gruntów rolnych. Natomiast Sąd ten uznał, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku w części dotyczącej przejęcia działek leśnych, wnioskodawca bowiem nie wykazał, aby działki leśne były niewłaściwie zagospodarowane.Ponadto, zdaniem Sądu, Józef S. jest człowiekiem w podeszłym wieku i z pozostawionej mu działki o powierzchni 0,59 ha nie byłby w stanie utrzymać się wraz z żoną. Natomiast dochód z działek leśnych będzie mógł stanowić źródło utrzymania.Powyższe postanowienie w części oddalającej wniosek zostało zaskarżone przez Skarb Państwa, jednakże rewizja Skarbu Państwa została oddalona przez Sąd Wojewódzki w Łodzi - Ośrodek w Piotrkowie postanowieniem z dnia 27.XI.1972 r.Od postanowienia Sądu Wojewódzkiego oraz poprzedzającego je postanowienia Sądu Powiatowego w części oddalającej wniosek wniósł rewizję nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL, żądając ich uchylenia i uwzględnienia wniosku również w części dotyczącej żądania przejęcia na rzecz Skarbu Państwa działek leśnych nr 375 i 315 z jednoczesnym zasądzeniem od Skarbu Państwa na rzecz Józefa S. kwoty 6.216,90 zł z tytułu różnicy między ogólną wartością szacunkową przejętych nieruchomości a wysokością zadłużenia.Rewizja zarzuca zaskarżonym orzeczeniom rażące naruszenie art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130) oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:W trybie ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130) mogą być przejęte również nieruchomości leśne będące częścią składową gospodarstwa rolnego. Wprawdzie przepisy cytowanej ustawy, mówiąc o przejmowaniu na własność Państwa nieruchomości rolnych, nie wspominają nic o nieruchomościach leśnych, nie można jednak zapominać o tym, iż w momencie wydawania omawianej ustawy zakres pojęcia nieruchomości rolnej określała obowiązująca wówczas ustawa z dnia 13 lipca 1957 r. o obrocie nieruchomościami rolnymi (Dz. U. Nr 39, poz. 172), która w odróżnieniu od obecnie obowiązujących przepisów zaliczała lasy do nieruchomości rolnych. Stwarzając zatem w ustawie podstawy do przyjmowania nieruchomości rolnych, ustawodawca miał na myśli również i lasy. Stanowisko takie reprezentowane jest również przez doktrynę.W świetle powyższego należy przyjąć, że nieruchomościami rolnymi w rozumieniu omawianej ustawy są również wchodzące w skład gospodarstwa rolnego nieruchomości leśne. Stanowisko to znajduje dodatkowe potwierdzenie w przepisie art. 8 ust. 2 cyt. ustawy, w myśl którego ilekroć w ustawie jest mowa o przejęciu lub przekazaniu nieruchomości rolnych, należy przez to rozumieć przejęcie lub przekazanie wszystkich gruntów wchodzących w skład danego gospodarstwa rolnego i należących do właściciela gospodarstwa. Podkreślenie bowiem przez ustawę w przepisie art. 8 ust. 2, że przejęciu podlegają wszystkie grunty wchodzące w skład danego gospodarstwa rolnego, wyłącza pogląd, jakoby przejęciu nie podlegały wchodzące w skład gospodarstwa rolnego grunty leśne.Stanowiska tego nie podważa pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 30.VIII.1971 r. I CR 540/71 (OSNCP 1972, z. 3, poz. 56), na który powołał się Sąd Wojewódzki, że w razie przejmowania przez Państwo części gospodarstwa rolnego - co ma miejsce w niniejszej sprawie - z uwagi na cel ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. przejęciem powinny być objęte w zasadzie tylko grunty rolne, a nie leśne. Sąd Najwyższy jednak w orzeczeniu tym nie wyłączył możliwości przejęcia gruntów leśnych również w razie przejmowania tylko części gospodarstwa rolnego, jeśli takie przejęcie jest uzasadnione.Stan uzasadniający przejęcie również gruntów leśnych występuje w niniejszej sprawie.W szczególności Sądy obu instancji pominęły okoliczność, że ustawa z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności ma za cel nie tylko przeciwdziałanie dalszemu gospodarczemu upadkowi gospodarstw ekonomicznie już zaniedbanych, lecz również cel fiskalny, a mianowicie realizację należności Skarbu Państwa. Wyłączenie zaś spod przejęcia działek leśnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego Józefa S. pozbawiłoby Skarb Państwa zaspokojenia jego należności na kwotę 32.938 zł z ogólnej kwoty 98.928,35 zł, skoro wartość nieruchomości Józefa S. przyjętych orzeczeniem Sądu na rzecz Skarbu Państwa wynosiła jedynie 65.990 zł. Rozważanie celowości przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości leśnych - z uwagi na cel ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r., polegający m.in. na zwalczaniu zjawiska zaniedbywania gruntów rolnych, i odrębne uregulowanie zagospodarowania nieruchomości leśnych w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. o zagospodarowaniu lasów, o czym jest mowa w cytowanym wyżej orzeczeniu Sądu Najwyższego - mogłoby mieć miejsce, gdyby wchodzące w skład gospodarstwa rolnego grunty rolne wystarczały na pokrycie należności Skarbu Państwa. Natomiast nie znajdowałoby oparcia w przepisach ustawy ich wyłączanie spod przejęcia w wypadku, gdy wartość innych gruntów podlegających przejęciu nie wystarcza na pokrycie należności Skarbu Państwa.Z przytoczonych względów rewizja nadzwyczajna podlegała uwzględnieniu.Mając na uwadze, iż zaskarżone postanowienie Sądu I instancji zawiera prawidłowe ustalenia faktyczne, częściowe zaś oddalenie wniosku nastąpiło na skutek wadliwej wykładni przepisów ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r., Sąd Najwyższy, uchylając zaskarżone orzeczenia, na podstawie art. 422 § 1 i art. 390 § 1 w związku z art. 423 § 1 k.p.c. rozstrzygnął sprawę merytorycznie i orzekł przejęcie na własność Skarbu Państwa również działek leśnych opisanych bliżej w sentencji postanowienia. Skoro zaś łączna wartość przejętych na własność Skarbu Państwa nieruchomości wynosi 105.145,25 zł, a scalone zadłużenie Józefa S. wynosi 98.928,35 zł, to z mocy art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. na rzecz Józefa S. podlegała zasądzeniu różnica w kwocie 6.216,90 zł.Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stał na przeszkodzie upływ terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c., pozbawienie bowiem Skarbu Państwa możliwości zaspokojenia jego należności w drodze przejęcia nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa ekonomicznie zaniedbanego stanowi naruszenie interesu PRL.