III CRN 242/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: J. Krajewski, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej Prokuratora K. Wojnarowicza, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Skarbu Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (Wydział Finansowy) w P. o przejęcie na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego pozostałego po Józefie K., na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Wojewódzkiego dla Województwa Warszawskiego w Warszawie z dnia 12 listopada 1970 r.,uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Pułtusku z dnia 3 lipca 1970 r. i przekazał sprawę temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWe wniosku z dnia 11 grudnia 1969 r. Skarb Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (Wydział Finansowy) w P. żądał orzeczenia, że nieruchomość spadkobierców Józefa K. o powierzchni 0,05 ha przechodzi na własność Skarbu Państwa, jako zaniedbane ekonomicznie gospodarstwo rolne, wobec zadłużenia w kwocie 55.560 zł (wartość szacunkowa gospodarstwa wynosi 82.590,94 zł) i o zasądzenie na rzecz uczestników postępowania B.K. i F.K. kwotę 27.030,94 zł tytułem różnicy między wartością gospodarstwa a sumą zadłużenia.Postanowieniem z dnia 3 lipca 1970 r. Sąd Powiatowy w Pułtusku orzekł o przejściu na rzecz Skarbu Państwa objętego postępowaniem gospodarstwa rolnego o łącznym obszarze 6,05 ha za zadłużenie w sumie 55.560 zł, przyznając jednocześnie odszkodowanie od Skarbu Państwa w kwocie 27.030,94 zł.Dla uzasadnienia tego rozstrzygnięcia Sąd Powiatowy przytoczył, co następuje.Zaległości ciążące na gospodarstwie po Józefie K. o obszarze 6,25 ha wynoszą 55.560 zł. Prawa do spadku po Józefie K. zostały stwierdzone postanowieniem w sprawie Ns 553/59 na rzecz czworga dzieci. Dwie córki, Czesława i Janina, jak to wynika z wyjaśnień uczestników, zginęły w czasie wojny, a grunt jest we władaniu pozostałych dwóch spadkobierców: Bronisławy K. i Feliksa Franciszka K.Wartość przyjętego gospodarstwa o obszarze 6,05 ha oceniona została na kwotę 82.590,94 zł.Działka siedliskowa oznaczona numerem 3/2 nie została przejęta na rzecz Skarbu Państwa.Zadłużenia w należnościach państwowych przekraczają 50% wartości gruntu. W tych warunkach należało uznać, że wniosek jest uzasadniony, i orzec jak w sentencji. Podstawą prawną orzeczenia jest art. 31, 32 i 34 ustawy z 28.VI.1962 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 166).Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego w Warszawie oddalił rewizję uczestnika postępowania Feliksa K.W rewizji nadzwyczajnej od tego postanowienia Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wnosi o jego uchylenie wraz z postanowieniem Sądu Powiatowego z dnia 3 lipca 1970 r. i o przekazanie sprawy temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.Rewizja nadzwyczajna opiera się na zarzucie rażącego naruszenia art. 3, 233 § 1, art. 316 § 1 i art. 381 § 1 k.p.c. w związku z art. 4 ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność państwa za zaległe należności (jednolity tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Zagadnieniem, które na wstępie wymaga rozważenia, jest zagadnienie, czy sąd w postępowaniu wszczętym na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych (...) (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130) jest związany dokonanym - poza postępowaniem sądowym - szacunkiem wartości nieruchomości gruntu, drzewostanu itd.Zagadnienie to niejednokrotnie było rozstrzygane w orzecznictwie sądów powiatowych i sądów wojewódzkich, i to w sposób niejednolity. Występują na ogół, jak o tym świadczą wyniki analizy ("Zeszyty Problemowo-Analityczne" Ministerstwa Sprawiedliwości, 1967 rok, nr 6, str. 9 i 10), nieliczne wypadki badania przez sąd wartości nieruchomości. Przeważa jednak praktyka, że sądy mechanicznie i bez sprawdzania w toku postępowania poprzestają na szacunku podanym przez wnioskodawcę.Tego rodzaju praktyka sprowadzająca się do niesprawdzania prawidłowości szacunku jest nieuzasadniona. Wartość gruntów, drzewostanów itd. stanowi istotną przesłankę orzeczenia w sprawie wniosku o przejęciu na własność Państwa oraz określenia wysokości odszkodowania w wypadku, gdy wartość przejmowanej nieruchomości jest wyższa od kwoty należności Skarbu Państwa.Obowiązujące przepisy nie przewidują zasady, w myśl której dokonywanie szacunku nieruchomości (wartości gruntów, drzewostanu itd.) z mocą wiążącą dla postępowania cywilnego byłoby zastrzeżone tylko dla organu administracyjnego.Jest rzeczą oczywistą, że przed powzięciem uchwały w sprawie wszczęcia postępowania niezbędne jest między innymi ustalenie wartości nieruchomości rolnej. Okoliczność ta jednak nie przesądza zasadniczej kwestii niedopuszczalności i braku potrzeby samodzielnego ustalenia przez sąd w sposób ostateczny wartości nieruchomości rolnej, co do której ma być wydane orzeczenie o przejęciu na własność Państwa.Jest zasadą, że sąd samodzielnie rozstrzyga o niezbędnych faktycznych i prawnych elementach oraz o przesłankach swojego rozstrzygnięcia w granicach dopuszczalności drogi sądowej, chyba że w dziedzinie określonych stosunków prawnych co innego stanowią przepisy szczególne. W rozważanym zakresie nie ma takich przepisów, które by wyłączały spod kognicji sądu badanie - na zgłoszony zarzut czy z urzędu - oszacowania nieruchomości. Do odmiennego wniosku nie może prowadzić spojrzenie na problem z innego punktu widzenia, a mianowicie opierającego się na założeniu, że w danym zakresie chodzi o akt administracyjny, który już z tej racji może być tylko kwestionowany w postępowaniu administracyjnym, a w postępowaniu cywilnym stanowi on już ostatecznie ustalony, poza postępowaniem sądowym, element rozstrzygnięcia sądu.W tym jednak zakresie nie chodzi o akt administracyjny, lecz o czynność mającą inny charakter: chodzi mianowicie o przygotowanie jednej z przesłanek orzeczenia sądu w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności.Sprawa ma się pod tym względem podobnie jak w sytuacji, do której odnosi się orzeczenie z dnia 23 lipca 1968 r. III CZP 69/68 (OSNCP 1969, poz. 126). W orzeczeniu tym został wyrażony pogląd, że decyzja - w tym wypadku określająca część nieruchomości rolnej podlegającej przejęciu - ma charakter decyzji wewnętrznej, wydanej w postępowaniu przygotowawczym, które ma na celu ustalenie potrzebnych do ostatecznego sformułowania wniosków sądu.Należy przeto dojść do wniosku, że w postępowaniu wszczętym na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności sąd nie jest związany oszacowaniem, tj. określeniem wartości nieruchomości (gruntów, drzewostanów itd.), dokonanym przed wszczęciem postępowania o przejęcie nieruchomości w tym trybie. Oszacowanie to powinno być wyrazem rzeczywistej wartości nieruchomości zgodnie z obowiązującymi przepisami. Podstawę oceny i orzeczenia sądu musi stanowić - zgodnie z ogólną zasadą (art. 316 § 1 k.p.c.) stan rzeczy i jej wartość w chwili zamknięcia rozprawy.W tym stanie rzeczy słusznie skarżący zarzuca, że zasadnicze zastrzeżenia nasuwa sposób dokonania szacunku gospodarstwa przez rzeczoznawców A.O. i W.N. Uchwała bowiem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w P. o uznaniu gospodarstwa rolnego pozostałego po Józefie K. za ekonomicznie zaniedbane wydana została w dniu 9 grudnia 1968 r., natomiast Sąd Powiatowy wydał postanowienie w dniu 3 lipca 1970 r., a podstawą oszacowania był stan rzeczy istniejący w momencie zamknięcia rozprawy. Tymczasem szacunek gruntów został dokonany przez inż. A.O. w dniu 22 czerwca 1965 r., a więc przed podjęciem uchwały przez organ administracyjny. Ponadto operat szacunkowy nie daje podstawy do wniosku, żeby rzeczoznawca był na gruncie oraz żeby dokonywał obliczenia drzew owocowych oraz innych drzew, a mianowicie topoli i wierzb znajdujących się w gospodarstwie, w skład którego wchodzi między innymi działka, oznaczona numerem 3/1 o powierzchni 3,04 ha, stanowiąca sad. Sąd Powiatowy nie wyjaśnił, czy w rzeczywistości na obszarze 3,04 ha sadu znajduje się tylko 39 drzew owocowych, jak to przyjął (nie wiadomo na jakiej podstawie) inż. A.O., czy też tych drzew owocowych i pozostałych jest znacznie więcej, jak to utrzymywał w rewizji Feliks K. i co miałoby potwierdzenie w zaświadczeniu sołtysa z 1970 r., a przede wszystkim w piśmie Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w P., skierowanym do Prokuratury Wojewódzkiej w Warszawie i stanowiącym odpowiedź na jej pismo z maja 1970 r., a odnoszącym się do gospodarstwa rolnego, o które chodzi w sprawie niniejszej.Dodać należy, że operat szacunkowy powinien być dokonany zgodnie z zarządzeniem Ministra Rolnictwa z dnia 15 grudnia 1969 r. w sprawie ceny, warunków i trybu sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (M.P. Nr 53, poz. 424), a nie na podstawie aktu prawnego z 1962 r., na który się powołuje inż. A.O. w swym operacie szacunkowym. Wskazane wyżej zarządzenie z dnia 15 grudnia 1969 r. przewiduje w § 1 ust. 2, że cenę sprzedażną 1 ha gruntów pod lasami ustala się w wysokości 50% ceny gruntów ornych lub użytków zielonych, w zależności od otaczających te grunty lasami użytków. Tymczasem inż. W.N. oszacował tylko wartość drzewostanu na działce nr 12, pomijając zupełnie wartość gruntów stanowiących działkę nr 12 o powierzchni 0,76 ha.Sąd rewizyjny nie wziął z urzędu pod rozwagę niewyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, mimo że okoliczności te były podnoszone w rewizji przez F.K., jednakże Sąd nie ustosunkował się w ogóle do tych zarzutów.Sprawa pod tym względem powinna być należycie wyjaśniona, a dokonane przez Sąd Powiatowy ustalenia powinny odpowiadać rzeczywistemu stanowi rzeczy.Słusznie ponadto skarżący zarzuca, że z sentencji zaskarżonego postanowienia Sądu Powiatowego nie wynika, na czyją rzecz zostało zasądzone odszkodowanie stanowiące różnice między wartością gospodarstwa a kwotą zadłużenia ciążącego na gospodarstwie.Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej zwraca uwagę na to, że uchwała Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w P. z dnia 9 grudnia 1968 r. wraz z załącznikiem dotyczyła przejęcia gospodarstwa rolnego o powierzchni 5,49 ha. Tymczasem Sąd Powiatowy orzekł przejęcie gruntu o obszarze 0,05 ha, zgodnie zresztą z wnioskiem wszczynającym postępowanie w sprawie. Dodać przy tym trzeba, że z operatu szacunkowego wynika, iż podstawę oceny stanowiły grunty o obszarze 5,43 ha.Rozbieżności te wymagały wyjaśnienia. Kwestia ta ma istotne znaczenie, gdyż sąd w tego rodzaju postępowaniu jak niniejsze jest związany zakresem wniosku o przejęcie nieruchomości rolnych na własność Państwa. Przejęcie nieruchomości rolnych w trybie ustawy z dnia 28 czerwca 1968 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych (...) może nastąpić tylko w takim rozmiarze, w jakim określa to uchwała wydana na podstawie tych przepisów. Natomiast sąd nie jest związany granicami wniosku wszczynającego postępowanie w sprawie w zakresie oznaczenia obszaru nieruchomości rolnej.Z przytoczonych przyczyn należało orzec w sposób podany w sentencji niniejszego postanowienia.