I CR 415/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Tudnicki (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Bukowski, Zb. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Sylwii B. przeciwko Śródmiejskiej Spółdzielni Mieszkaniowej w W. o nakazanie przyjęcia w poczet członków Spółdzielni i ustalenia prawa, na skutek rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 16 sierpnia 1977 r.uchylił zaskarżony wyrok w części ustalającej (pkt II) i orzekającej o kosztach procesu i opłatach sądowych (punkty III i IV) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowódka uzyskała w dniu 24.V.1974 r. przydział spółdzielczego mieszkania składającego się z 1 izby o pow. 29,76 m(2) (M2) w budynku przy ul. S. nr 8 w W. Na podstawie przepisu § 10 ust. 3 uchwały nr 281 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1971 r. w sprawie zasad realizacji i finansowania uspołecznionego budownictwa mieszkaniowego (M.P. Nr 60, poz. 398) Narodowy Bank Polski podjął decyzję o umorzeniu 40% zadłużenia z tytułu kredytu bankowego w części dotyczącej przydzielonego powódce mieszkania. Umorzeniu w ten sposób uległa kwota zł 67.080, przy wpłacie własnej powódki zł 139.920. W wyniku umowy zamiany z dnia 11.VI.1975 r. powódka przeniosła spółdzielcze prawo do opisanego wyżej mieszkania typu własnościowego na Barbarę K. w zamian za odrębną własność lokalu mieszkalnego składającego się z 3 pokoi, kuchni, łazienki i przedpokoju o pow. 74,05 m(2) z garażem i piwnicą w dwulokalowym domu mieszkalnym przy ul. H. nr 58 w W. Pozwana odmówiła jednak przyjęcia na członka nabywcy spółdzielczego prawa do lokalu Barbary K., uzależniając je od uprzedniego zwrotu przez powódkę umorzonej kwoty 67.080 zł z tytułu kredytu bankowego. Pozwana powołała się przy tym na uchwałę nr 103 Zarządu Centralnego Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego z dnia 10 listopada 1975 r. w sprawie rozliczeń w zakresie umorzeń z tytułu przedterminowej spłaty kredytu na mieszkanie własnościowe. Uchwała ta, wydana "w celu przeciwdziałania w uzyskiwaniu nieuzasadnionych korzyści z tytułu ulg w spłacie kredytów bankowych" postanawia, że w razie zbycia przez członka spółdzielczego prawa do lokalu lub wygaśnięcia tego prawa przed upływem 5 lat od dnia spłaty zadłużenia, warunkującej uzyskanie umorzenia przewidzianego w § 10 cytowanej wyżej uchwały nr 281 Rady Ministrów, cofa się umorzenie, przy czym kwota odpowiadająca umorzeniu staje się natychmiast wymagalna.W tej sytuacji powódka wniosła pozew przeciwko pozwanej, domagając się zobowiązania pozwanej do przyjęcia Barbary K. na członka i ustalenia, że na powódce nie ciąży obowiązek zwrotu umorzonego kredytu bankowego.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo, przytaczając na uzasadnienie tego rozstrzygnięcia, co następuje: Uchwała nr 281 Rady Ministrów nie przewiduje delegacji upoważniającej Zarząd Centralnego Związku Spółdzielczości Mieszkaniowej do zmiany jej postanowień.Uchwała nr 103 Zarządu tego Związku wprowadza właśnie tego rodzaju zmianę, wobec tego "jest rzeczą wątpliwą" czy można ją uznać za obowiązujący przepis prawa. Gdyby jednak na to pytanie należało odpowiedzieć twierdząco, to i tak uchwała nr 103 nie działałaby wstecz i nie mogłaby pozbawić powódki prawa do uzyskanego już umorzenia reszty kredytu bankowego.Od tego wyroku pozwana wniosła rewizję, w której domaga się jego zmiany i oddalenia powództwa, albo uchylenia i przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nie budzi żadnych wątpliwości trafny pogląd Sądu Wojewódzkiego, że Centralny Związek Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego nie jest uprawniony do wydawania przepisów zmieniających uchwały Rady Ministrów albo z tymi uchwałami sprzecznych. Błąd Sądu Wojewódzkiego polega jednakże na tym, że z tej oczywistej zasady wyprowadził niewłaściwy wniosek, iż cytowana wyżej uchwała nr 103 Zarządu CZSBM z dnia 10 listopada 1975 r. "wprowadza istotne ograniczenie uprawnień członków spółdzielni mieszkaniowych w stosunku do ich zakresu wynikającego z uchwały Rady Ministrów nr 281", co ma z kolei uzasadniać wątpliwości, czy uchwałę 103 można uznać "za obowiązujący przepis prawa". Sąd Wojewódzki przeoczył, że uchwała nr 281 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1971 r. w sprawie zasad realizacji i finansowania uspołecznionego budownictwa mieszkaniowego (M.P. Nr 60, poz. 398 z późn. zm.) nie normuje praw i obowiązków obywateli, tylko sposób i zasady finansowania spółdzielni budownictwa mieszkaniowego, określając m.in. w § 10, w jakich wypadkach spółdzielnia może uzyskać umorzenie części kredytu bankowego. Przepis ten nie stwarza bezpośrednio żadnych praw podmiotowych dla członków spółdzielni, na których spoczywa obowiązek uiszczenia wkładu budowlanego w wysokości odpowiadającej całości kosztów budowy na nich przypadających (art. 148 § 1 w związku z art. 139 ustawy o spółdzielniach i ich związkach), natomiast dla spółdzielni stwarza podstawę do ubiegania się o umorzenie części kredytu w określonych w nim sytuacjach. Częściowe umorzenie przez bank zadłużenia spółdzielni z tytułu kredytu bankowego ma zbliżony charakter do zwolnienia z długu (art. 508 k.c.), różni się od niego jednak charakterem stosunku prawnego, bowiem spółdzielnia nie ma w stosunku do banku pozycji równorzędnego podmiotu, jak w stosunkach zobowiązaniowych cywilnoprawnych. Z różnicy tej wynikają pewne konsekwencje. Otóż spółdzielnia, wykonując swoje zadania przewidziane ogólnonarodowym planem gospodarczym, podlega dyscyplinie finansowej. Z zasad zaś dyscypliny finansowej wynika z kolei, że spółdzielnia obowiązana jest nie korzystać z umorzenia części jej zadłużenia, jeżeli okaże się, że przesłanki, na podstawie których umorzenie nastąpiło, bądź to wcale nie istniały, bądź też samo umorzenie byłoby w szczególnych okolicznościach danego przypadku sprzeczne z jego społeczno-gospodarczym celem lub z zasadami współżycia społecznego. W takiej sytuacji spółdzielnia powinna spowodować uchylenie decyzji o umorzeniu części zadłużenia i będzie mogła domagać się od członka spłaty reszty przypadających na niego kosztów budowy (art. 148 § 1 cyt. ustawy). Sposób postępowania w takich wypadkach może być określony przez Centralny Związek Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego, którego zarządzenia (uchwały) są wiążące dla spółdzielni. Taki właśnie charakter ma uchwała nr 103 Zarządu CZSBM z dnia 10 listopada 1975 r. Stanowi ona dyrektywę dla spółdzielni, w szczególności w zakresie sposobu spłaty wkładu budowlanego przez członków. Mylny jest jednak pogląd skarżącej, że uchwała ta może mieć zastosowanie, zresztą wbrew wyraźnemu brzmieniu jej § 2, z mocą wsteczną. Nie ma to jednak o tyle większego znaczenia, że - jak wynika z powyższych rozważań - na spółdzielni ciążył i tak zakaz korzystania z umorzenia części zadłużenia, gdyby się okazało, że sprzeciwia się to jego społeczno-gospodarczemu przeznaczeniu lub zasadzie współżycia społecznego. Oznacza to, że Sąd obowiązany był ocenić roszczenie powódki o ustalenie nieistnienia jej zadłużenia z tytułu wkładu budowlanego zgodnie z ogólną zasadą, według której sąd ocenia zawsze zasadność roszczenia powoda pod kątem widzenia zgodności z art. 5 k.c. Orzekając w sprawach dotyczących spółdzielczego prawa do lokalu, Sąd Najwyższy w szeregu swoich orzeczeń podkreśla stale, że spółdzielnie budowlano-mieszkaniowe mają na celu zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych członków, a nie przysparzanie zysków pieniężnych członkom w drodze spekulacyjnych transakcji wykorzystujących poważną różnicę między wolnorynkową ceną mieszkań spółdzielczych a wkładem budowlanym (np. orzeczenia I CR 408/69 z dnia 8.V.1970 r., OSNCP 1971, z. 2, poz. 37, I CR 130/72 z dnia 5.V.1972 r., OSPiKA 1973, z. 1, poz. 7 i inne). Zasadę tę odnieść należy mutatis mutandis do wszelkich transakcji zbycia spółdzielczego prawa do lokalu, które nasuwają podejrzenia spekulacyjnego wykorzystania umorzenia części wkładu budowlanego. Jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że członek spółdzielni, który uzyskał przydział mieszkania spółdzielczego i zwolnienie od spłaty części wkładu budowlanego (w wypadku częściowego umorzenia zadłużenia spółdzielni z tytułu kredytu bankowego), w krótkim czasie zbywa spółdzielcze prawo do lokalu po cenach spekulacyjnych, wykorzystując różnicę między wysokością uiszczonego wkładu budowlanego a wolnorynkową wartością mieszkania, to wówczas obowiązany jest uzupełnić wkład budowlany o kwotę, o którą umorzone zostało zadłużenie spółdzielni z tytułu kredytu bankowego. Dowód, że transakcja miała charakter spekulacyjny obciąża spółdzielnię.Sąd Wojewódzki nie ocenił roszczenia powódki w tym aspekcie, nadając zasadnicze znaczenie faktowi umorzenia przez bank części zadłużenia spółdzielni z tytułu kredytu bankowego tak, jak gdyby umorzenie to nastąpiło bezpośrednio na rzecz powódki, a pozwana była nim bezwzględnie związana. Uzasadnia to uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania (art. 388 § 1 k.p.c.). Uchylenie to jest tym bardziej uzasadnione, że treść odpisów dokumentów złożonych przez pozwaną w postępowaniu rewizyjnym nasuwa podejrzenie, że powódka uzyskała przydział mieszkania ze z góry powziętym zamiarem zbycia spółdzielczego prawa do lokalu, przy równoczesnym wykorzystaniu różnicy między obniżonym (o kwotę umorzenia) wkładem budowlanym a wolnorynkową, wygórowaną ceną tego mieszkania. Dlatego też wymagają rozważenia i oceny takie okoliczności jak te, że powódka starała się o mieszkanie M4 i uzyskała już porozumienie wstępne na przydział takiego mieszkania, że zatem najwidoczniej mniejsze mieszkanie (i to M2) nie zaspokajało jej potrzeb, mimo to jednak zgodziła się na przydział mieszkania M2, że zaledwie w rok po uzyskaniu przydziału, a w niespełna miesiąc po wydaniu decyzji przez Narodowy Bank Polski o umorzeniu części zadłużenia spółdzielni zawarła umowę zamiany, że w umowie strony określiły wartość spółdzielczego prawa do lokalu o pow. 29 m(2) na 207.000 zł, a odrębnej własności lokalu o pow. 74.03 m(2) składającego się z 3 pokoi, kuchni, łazienki i przedpokoju wraz z garażem i piwnicą na 300.000 zł, co na pierwszy rzut oka musi budzić podejrzenia zatajenia części ceny i podania do akt (§ 5) cen nierzeczywistych. Uwzględnienie powództwa bez wyjaśnienia i rozważenia tych okoliczności jest przedwczesne, bowiem narusza art. 3 § 2 w związku z art. 316 § 1 k.p.c., co może mieć wpływ na wynik sprawy.