I CR 765/59

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Haliny J. i Aliny Wacławy A. przeciwko Skarbowi Państwa (Głównemu Urzędowi Telekomunikacji Międzymiastowej) o 206.720 zł, po rozpoznaniu rewizji powódek od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 21 sierpnia 1959 r., zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 21 sierpnia 1959 r. Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy oddalił powództwo Haliny Czesławy J. i Aliny Wacławy A. przeciwko Skarbowi Państwa (Głównemu Urzędowi Telekomunikacji Międzymiastowej) o wynagrodzenie za korzystanie z ich nieruchomości w czasie od 10 października 1954 r. do 31 grudnia 1958 r. przez Przedsiębiorstwo Międzymiastowych Kabli Telekomunikacyjnych w O. Sąd Wojewódzki uznał, że wprawdzie powódki były właścicielami nieruchomości, o którą chodzi w sprawie, ale utraciły jej własność z mocy art. 17 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. z 1958 r. Nr 11, poz. 37), gdyż wymienione przedsiębiorstwo zawładnęło ich nieruchomością bez tytułu prawnego w październiku 1954 r. i nadal pozostaje w jej władaniu; w związku z tym powódki utraciły także z mocy art. 10 wymienionej ustawy roszczenie o wynagrodzenie na korzystanie z tej nieruchomości przez państwową jednostkę organizacyjną.Wyrok powyższy zaskarżyły powódki.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja trafnie zarzuca, że Sąd Wojewódzki dokonał ustaleń faktycznych, uzasadniających zastosowanie art. 17 wspomnianej ustawy, bez żadnego postępowania dowodowego. Wprawdzie powódki w pozwie same twierdziły, że strona pozwana zajęła ich nieruchomość bez żadnego tytułu prawnego, ale pisząc same pozew niewątpliwie nie zdawały sobie sprawy z tego, jakie ta okoliczność może mieć niekorzystne dla nich znaczenie, przeciwnie mniemały najpewniej, że wysuwając takie twierdzenia wzmacniają swe roszczenia. Poza tym powódki mogły nie wiedzieć, w jakich okolicznościach doszło do zajęcia przez stronę pozwaną ich nieruchomości. W tych warunkach Sąd Wojewódzki bez naruszenia przepisu art. 218 § 1 i 236 § 1 k.p.c. nie mógł dokonać swych ustaleń wyłącznie w oparciu o twierdzenia zawarte w pozwie.Jest to uchybienie tym poważniejsze, że w aktach sprawy znajduje się materiał dowodowy, który po ewentualnym jego uzupełnieniu może prowadzić do ustaleń odmiennych od tych, jakich dokonał Sąd Wojewódzki. Z akt sprawy wynika mianowicie, że między stronami toczyły się rozmowy w kwestii zawarcia umowy (najpewniej dzierżawy), na mocy której strona pozwana korzystałaby z gruntu powódek. W szczególności wskazują na to: pismo wymienionego Przedsiębiorstwa do pełnomocnika powódek z dnia 4 czerwca 1955 r., projekt umowy dzierżawy, oraz korespondencja z roku 1958, w której chodziło głównie o wysokość czynszu.Powyższy materiał dowodowy należało uzupełnić przede wszystkim w celu wyjaśnienia, czy między stronami nie doszło przed wejściem w życie przytoczonej wyżej ustawy do zawarcia ustnej umowy dzierżawy, gdyż gdyby tak było, strona pozwana władałaby nieruchomością powódek na podstawie tytułu prawnego, wyłączającego stosowanie jej art. 17; dodać wypada, że umowa dzierżawy mogłaby dojść do skutku nawet bez określenia czynszu, jeśli z okoliczności wynikałoby, że wolą stron było przyjęcie czynszu rynkowego lub wynikającego z urzędowych stawek (por. orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 20 lutego 1951 r. C. 464/50 - OSN 1951/III poz. 85).Gdyby postępowanie dowodowe nie doprowadziło do ustalenia, iż strony zawarły umowę dzierżawy, rzeczą Sądu Wojewódzkiego będzie wyjaśnienie, czy prowadzone między stronami pertraktacje nie doprowadziły w każdym razie do wyrażenia zgody przez powódki na korzystanie przez wymienione wyżej przedsiębiorstwo z ich nieruchomości, a to w tej nadziei, że umowa zostanie zawarta, taka bowiem zgoda, prowadząca do wcześniejszego wykonania spodziewanej umowy, stanowiłaby tytuł prawny wyłączający przejście nieruchomości na rzecz Państwa, gdyż w jej następstwie władanie gruntem powódek przez państwową jednostkę organizacyjną byłoby zgodne z wolą właścicielek.Jak to trafnie podniósł na rozprawie w Sądzie Najwyższym pełnomocnik powódek, należałoby także wyjaśnić, czy wymienione wyżej przedsiębiorstwo nie otrzymało ich nieruchomości we władanie na podstawie zarządzenia organu administracyjnego, co jest wysoce prawdopodobne, skoro bowiem przedsiębiorstwo to uzyskało od organów administracyjnych zezwolenie na wybudowanie właśnie na tej nieruchomości (tzw. lokalizację) urządzeń telekomunikacyjnych, to - być może - organy te wydały także decyzje umożliwiające realizację tej lokalizacji; w każdym razie bez zbadania tej okoliczności nie można z góry zakładać, że działanie przedsiębiorstwa, o którym mowa, było bezprawne.Wreszcie wymagało także wyjaśnienia, czy w związku z tym, że przed zajęciem nieruchomości powódek przez to przedsiębiorstwo nieruchomość ich była we władaniu innej jednostki organizacyjnej, nie jest wykluczone, że ta jednostka przekazała (choć jak to wynika z załączonych do akt telegramów nie chciała tego uczynić) nieruchomość temu przedsiębiorstwu. Ponieważ ta inna jednostka organizacyjna (Fabryka Maszyn żniwnych w P.) posiadała nieruchomość powódek na podstawie umowy dzierżawy, uznać by należało, że władanie tą nieruchomością przez jej następcę jest także oparte na tytule. Dodać wypada, że jeśli nawet umowa dzierżawy zawarta przez Fabrykę Maszyn Żniwnych z powódkami wygasła, to nie miałoby to istotnego znaczenia, gdyż w świetle art. 17 wymienionej ustawy jedynie fizyczna utrata władania rodzi skutki w tym przepisie przewidziane, samo zaś wygaśnięcie tytułu nie powoduje utraty władania w rozumieniu tego przepisu.W końcu należy zwrócić uwagę na dalsze uchybienie zaskarżonego orzeczenia. Jeśli mianowicie Sąd Wojewódzki uznał, że w sprawie ma zastosowanie art. 17 i 10 powołanej ustawy, to powinien był z mocy jej art. 13 postępowanie w sprawie umorzyć.Z zasad wyżej przedstawionych, skoro konieczne jest wyjaśnienie istotnych dla sprawy okoliczności, zaskarżone orzeczenie należało uchylić i sprawę z mocy art. 384 k.p.c. przekazać Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.