I CR 835/90

Skład orzekającyPrzewodniczący Sędzia SN: G. FilcekSędziowie SN: S. Dąbrowski, T. Wiśniewski (spraw.)SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 5 marca 1991 r. sprawy z powództwa Т. Z. przeciwko Skarbowi Państwa - Urzędowi Miasta i Gminy w U. o wydanie nieruchomości lub zapłatę na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 27 lutego 1990 r. sygn. akt (...),uchyla zaskarżony wyrok (pkt. I, II i III) i sprawę przekazuje Sądowi Rejonowemu w (...) do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym do Sądu Wojewódzkiego w K. powódka domagała się nakazania pozwanemu Skarbowi Państwa (Urząd Miasta i Gminy w U.), aby wydał jej nieruchomość położoną w U. przy ul. (...) objętą wyciągiem hipotecznym (...), a stanowiącą działkę zabudowaną domem mieszkalnym, oznaczoną numerem ewidencyjnym (...) względnie zasądzenia od strony pozwanej na jej rzecz kwoty 10.000.000 zł z odsetkami. Powódka twierdziła, że jako spadkobierczyni W. Т. jest właścicielką tej nieruchomości.Wyrokiem z dnia 27 lutego 1990 r. Sąd Wojewódzki w K. powództwo oddalił.Podstawą tego rozstrzygnięcia były następujące ustalenia i wnioski:W. Т. w chwili wybuchu wojny w 1939 r. był właścicielem spornej nieruchomości. W wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow miasto U. zostało włączone do terenów ZSRR, zaś po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej znalazło się pod okupacją niemiecką, a następnie po jej zakończeniu ponownie pod administracją radziecką. Na podstawie umowy pomiędzy RP a ZSRR z dnia 15 lutego 1951 r. o zamianie odcinków terytoriów państwowych (Dz. U. z 1952 r. Nr 11, poz. 63) miasto U. włączone zostało znowu do terytorium państwowego Rzeczypospolitej Polskiej. W czasie okupacji niemieckiej W. Т. wraz z rodziną opuścił przedmiotową nieruchomość. Zarówno on, jak i jego następcy prawni (powódka) nie objęli ponownie posiadania tej nieruchomości. W. T. zmarł w roku 1948, zaś spadek po nim na mocy testamentu odziedziczyła w całości powódka (jego córka). Od 1957 r. powódka zwracała się do organów administracji państwowej o zwrot nieruchomości, lecz bez rezultatu.Mając na uwadze te ustalenia, Sąd Wojewódzki uznał, że powództwo nie mogło zostać uwzględnione, gdyż powódce nie przysługuje roszczenie windykacyjne z art. 222 k.c.Na podstawie bowiem wymienionej wyżej umowy międzynarodowej z 1951 r. i integralnego z nią protokółu, Skarb Państwa stał się właścicielem spornej nieruchomości. Nabycie własności miało charakter pierwotny. Nadto - według Sądu Wojewódzkiego - Skarb Państwa posiadając samoistnie tę nieruchomość przez 37 lat nabyłby jej własność przez zasiedzenie.Niezależnie od tego ojciec powódki utraciłby własność windykowanej nieruchomości z mocy dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87). Skoro w związku z wojną z 1939 r. utracił jej posiadanie a następnie go nie odzyskał.W rewizji powódka domaga się zmiany powyższego wyroku i uwzględnienia powództwa, zarzucając Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że pozwany Skarb Państwa stał się właścicielem spornej nieruchomości na podstawie umowy międzynarodowej zawartej pomiędzy Rzeczypospolitą Polską, a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich w dniu 15 lutego 1951 r. (Dz. U. z 1952 r. Nr 11, poz. 63), nie jest uzasadnione. Bliższa bowiem analiza treści tej umowy oraz jej załącznika w postaci protokółu regulującego zagadnienia majątkowe związane z zamianą odcinków terytoriów państwowych, a stanowiącego nieodłączną część umowy, wskazuje, że żadne z postanowień wymienionej umowy nie normuje sytuacji prawnej powyższej nieruchomości. Nie czyni tego w szczególności przepis art. 1 protokółu, wedle którego: "Każda z Umawiających się stron przekazuje bez odszkodowania w stanie nienaruszonym nieruchomy majątek państwowy spółdzielczo-kołchozowy, spółdzielczy, jak również inny majątek społeczny..., Rządowi Państwa na rzecz którego przechodzi dane terytorium", jak również przepis art. 3 tegoż protokółu o brzmieniu: "Wartość mienia nieruchomego, pozostawionego na podlegających zamianie odcinkach, przez osoby przesiedlające się, nie podlega kompensacie ze strony państwa, na którego terytorium to mienie pozostaje.Przypuszczać należy, że Sąd Wojewódzki zajmując przedstawione stanowisko implicite zakładał, iż sporna nieruchomość została przekazana rządowi polskiemu, jako "radziecki majątek państwowy" a więc, że tym samym została ona upaństwowiona przez władzę radziecką.Sąd Wojewódzki przeoczył jednak, iż zajęcie takiego stanowiska powinno być zdeterminowane uprzednim wyjaśnieniem ewentualnej podstawy prawnej przejścia własności windykowanej nieruchomości na rzecz Państwa Radzieckiego.Przejście to mogło nastąpić, czy to z mocy samego prawa radzieckiego, czy też w drodze stosownego indywidualnego aktu władzy radzieckiej, niemniej jednak podkreślić należy, że możliwość taka wchodziłaby w rachubę w zasadzie dopiero z chwilą zawarcia pomiędzy RP a ZSRR umowy z dnia 16 sierpnia 1945 r. o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1947 r. Nr 35, poz. 167), regulującej przebieg wschodniej granicy Polski po zakończeniu drugiej wojny światowej. Do czasu bowiem zawarcia tej umowy, Państwu Radzieckiemu nie przysługiwało w związku z faktycznym jedynie opanowaniem części obszaru Polski w granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., prawo do pozbawiania obywateli polskich, zamieszkałych pod okupacją, własności majątku ruchomego i nieruchomego (art. 43 i 46 Regulaminu dotyczącego praw i zwyczajów wojny lądowej, a stanowiącego aneks do IV Konwencji Haskiej z dnia 18 października 1907 r. (Dz. U. z 1927 r. Nr 21, poz. 161).Zdaniem Sądu Najwyższego kwestia ewentualnego nawet pozbawienia ojca powódki, czy też jej samej, prawa własności przedmiotowej nieruchomości, nie ma mimo wszystko dla rozstrzynięcia niniejszej sprawy decydującego znaczenia. Wynika to z następujących względów:Sporna nieruchomość położona jest na terenach, które tylko okresowo nie wchodziły w skład obecnego, ukształtowanego po zakończeniu drugiej wojny światowej, obszaru Państwa Polskiego. Z okoliczności sprawy, jak też z poczynionych przez Sąd Wojewódzki ustaleń faktycznych wynika, iż w związku z sytuacją, w jakiej znalazł się ojciec powódki w czasie tej wojny oraz po jej zakończeniu, mógłby on sam, a po jego śmierci powódka jako jego następczyni prawna, domagać się ekwiwalentu za mienie nieruchome pozostawione za granicą. Problematyka związana z przysługiwaniem osobom przesiedlonym z terenów przedwojennej Polski w wyniku zmiany wschodniej granicy - uprawnienia do otrzymania takiego ekwiwalentu, była niejednokrotnie już rozważana i rozstrzygana w orzecznictwie Sądu Najwyższego, stąd też nie ma obecnie potrzeby szerszego jej analizowania. Ograniczyć się przeto należy do pokreślenia, że ustawodawca polski we wszystkich aktach prawnych wydanych w latach 1946 - 1985, dotyczących przyznania osobom ewakuowanym z terenów ZSRR uprawnienia do wspomnianego wyżej ekwiwalentu, wiązał to uprawnienie z faktem definitywnego pozostawienia przez te osoby majątku nieruchomego za granicą. Uczynił to w szczególności w takich aktach normatywnych jak: dekret z dnia 6 grudnia 1946 r. o przekazywaniu przez państwo mienia nierolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych i bo W.M. Gdańska (Dz. U. Nr 71, poz. 389), dekret z dnia 10 grudnia 1952 r. o odstępowaniu przez państwo nieruchomego mienia rolniczego na cele mieszkaniowe (Dz.U. Nr 48, poz. 326), ustawa z dnia 28 maja 1957 r. o sprzedaży przez państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (Dz. U. Nr 31, poz. 132 z późn. zm.), ustawa z 14 lipca 1961 r. o gospodarce gruntami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159) i wreszcie jak ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 z późn. zm.). Przyznanie repatriantom prawa do ekwiwalentu było każdorazowo konsekwencją stosownych postanowień zawartych w układach z przygranicznymi republikami radzieckimi (układy z dnia 9 września 1944 r. z USRR i z BSPR oraz z dnia 22 września 1944 r. z LSRR). Zaznaczyć w tym miejscu należy, że zgodnie z utrwalonym obecnie orzecznictwem Sądu Najwyższego, fakt, że dany obywatel polski na skutek zmiany miejsca zamieszkania z przyczyn odeń niezależnych, nie był poddany - tak jak ojciec powódki - procedurze ewakuacyjnej według zasad przewidzianych w wymienionych "układach republikańskich", nie przekreśla prawa tego obywatela (lub jego następcy prawnego) do ekwiwalentu za mienie pozostawione za granicą (przykładowo: uchwała z dnia 30 maja 1990 r. III CZP 1/90 - OSNCP 1990, nr 10-11, poz. 129 oraz uchwała z dnia 5 czerwca 1990 r. - III CZP 4/90 nie publikowana).W tych warunkach należy uznać, że skoro utracona przez ojca powódki nieruchomość ponownie znalazła się na terytorium Państwa Polskiego, a więc skoro odpadła zasadnicza przesłanka przyznania przez ustawodawcę prawa do ekwiwalentu, to tym samym konsekwencją takiego stanu rzeczy powinno być powstanie prawa powódki do zwrotu tej nieruchomości w naturze. Odmienna wykładnia "układów republikańskich" oraz przytoczonych wyżej aktów prawnych w częściach odnoszących się do kwestii ekwiwalentu za mienie pozostawione na terenach wchodzących obecnie w skład terytorium ZSRR, nie odpowiadałaby zasadom współżycia społecznego i wynikającemu z nich poczuciu sprawiedliwości i jako taka nie jest do zaakceptowania.Rozważania powyższe prowadzą zatem do wniosku, że zasadniczym zagadnieniem w sprawie jest kwestia ewentualnego nabycia przez pozwany Skarb Państwa własności spornej nieruchomości w drodze zasiedzenia. Sąd Wojewódzki co prawda i w tej mierze się wypowiedział, stwierdzając, że ma ono miejsce niemniej jednak uczynił to li tylko marginesowo i bez poczynienia niezbędnych ustaleń faktycznych. Wobec więc konieczności dokonania tych ustaleń zachodzi potrzeba uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.Na koniec ubocznie tylko wypada wspomnieć, że błędny jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, jakoby stan faktyczny sprawy pozwalał na oddalenie powództwa z uwagi na przejęcie spornej nieruchomości przez Państwo z mocy przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87). Przepisy te bowiem nie mogą być przedmiotem rozważań w niniejszym procesie, gdyż w dniu 19 kwietnia 1946 r. tj. w chwili wejścia w życie tego dekretu, sporna nieruchomość znajdowała się poza zasięgiem oddziaływania prawa polskiego. Nieruchomość ta nie była majątkiem opuszczonym w rozumieniu wymienionego dekretu.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 388 § 1 k.p.c. w związku z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. Nr 55, poz. 318).