I CR 903/56

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Meszorer. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), Z. Kópczyński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Władysława K. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu "Polskie Wydawnictwa Gospodarcze" w W. o 17.250 zł, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 5 lipca 1956 r., zaskarżony wyrok oraz wyrok zaoczny z dnia 6 marca 1956 r. w części zasądzającej ponad kwotę 14.750 zł uchylił i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania; w pozostałej części rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dna 5 lipca 1956 r. Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy utrzymał w mocy zapadły poprzednio w sprawie wyrok zaoczny, mocą którego zasądzono od Przedsiębiorstwa Państwowego "Polskie Wydawnictwo Gospodarcze" na rzecz powoda Władysława K. kwotą 17.250 zł. Wyrok ten Sąd Wojewódzki oparł na następującym stanie faktycznym, ustalonym na podstawie oświadczeń stron oraz materiału dowodowego zawartego w aktach sprawy Sądu Powiatowego dla m.st. Warszawy, sygn. II C 1563/153:Strony zawarły w dniu 5.IV.1950 r. umowę, mocą której powód zobowiązał się dokonać w terminie do 30.IX.1950 r. tłumaczenia z języka angielskiego książki, przy czym objętość książki została ustalona na 22 arkusze autorskie, a ogólne wynagrodzenie na sumę około 260.000 zł (w dawnej walucie), tj. po 12.000 zł za arkusz autorski. Ze względu na skomplikowany charakter tłumaczenie odbywało się pod kontrolą recenzenta, którym był prof. L. W związku z jego wyjazdami za granicę termin wykonania pracy był kilkakrotnie prolongowany aż do stycznia 1952 r. Przed upływem terminu ukończenia pracy pozwane przedsiębiorstwo zrezygnowało z jej wydania, przekazując tę pozycję Państwowemu Wydawnictwu Naukowemu, jako wydawnictwu bardziej odpowiedniemu ze względu na teoretyczny charakter tłumaczonej pracy. Jednakże PWN też uchyliło się od wydania tej pracy. Pociągnęło to jednak dalsze opóźnienie tłumaczenia, aż w końcu pismem z dnia 11 lipca 1952 r. "POLGOS" odstąpiło od umowy. Na skutek tych przeszkód powód nie przetłumaczył wprawdzie książki w całości, ale uczynił to "prawie całkowicie" i gotów był do dokończenia zaczętej pracy. Pozwane przedsiębiorstwo w związku z przekazaniem pracy powoda PWN-owi nie zawarło z powodem nowej umowy co do wysokości wynagrodzenia, pomimo że nakazywała to wydana w tym czasie uchwała Prezydium Rządu Nr 419 z dn. 2.VI.1951 r. Poprzednio toczyła się już między stronami jedna sprawa (której numer wyżej podano), przy czym w sprawie tej zostało prawomocnie oddalone żądanie "POLGOS"-u o zobowiązanie powoda (ze sprawy niniejszej) do zwrotu pobranej zaliczki. Oddalając to żądanie Sąd stanął na stanowisku, że nie Władysław K., lecz "POLGOS" nie wywiązało się ze swych obowiązków. Całość pracy wyniosła 25 arkuszy.Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Wojewódzki uznał, że powód swoje obowiązki wykonał, lecz pozwane przedsiębiorstwo zrezygnowało z wydania tłumaczenia wobec czego obowiązane jest zapłacić mu pełne honorarium, a to zgodnie z § 17 umowy typowej, stanowiącej załączniki do uchwały Nr 419. Gdy chodzi o jego wysokość, to Sąd Wojewódzki zastosował, wobec niezawarcia przez strony nowej umowy po wejściu w życie uchwały Nr 419, stawki zawarte w załączniku do tej uchwały. Wobec tego, że praca powoda należała do trudnych, Sąd zastosował najwyższą stawkę, tj. 750 zł za arkusz autorski, a ponieważ całość pracy wyniosła 25 arkuszy, przeto należność tak obliczona stanowi 18.750 zł. Od tej sumy Sąd Wojewódzki odjął otrzymaną poprzednio przez powoda zaliczkę w kwocie 1.500 zł.Wymieniony na wstępie wyrok zaskarżyła strona pozwana.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z ustaleń Sądu I instancji, jak również z treści wyroku zapadłego w sprawie II C 1563/53 wynika, że stroną, która spowodowała zerwanie umowy, było Przedsiębiorstwo "Polskie Wydawnictwo Gospodarcze". Wprawdzie rewizja stara się to ustalenie kwestionować, ale twierdzenia jej w tym względzie są gołosłowne i w niczym nie podważają powołanych przez Sąd I instancji dowodów i dokonanej przez ten Sąd ich oceny.W tym stanie rzeczy powodowi przysługuje odszkodowanie za niewykonanie umowy przez stronę przeciwną. Podstawa prawna roszczenia odszkodowawczego powoda zawarta jest jednak nie w § 17 umowy typowej, stanowiącej załącznik do uchwały Nr 419, która to umowa stron nie obowiązywała, lecz w niepowołanym ani w zaskarżonym wyroku, ani też w rewizji przepisie art. 39 Prawa autorskiego z 29.III.1926 r., które obowiązywało w czasie, gdy powstał spór między stronami. Przepis ten stanowi, że pod pewnymi warunkami, bliżej w nim opisanymi, nakładca może uwolnić silę od obowiązku wydania zamówionego dzieła, a więc może odstąpić jednostronnie od umowy, jednakże obowiązany jest zapłacić umówione wynagrodzenie. Taka właśnie sytuacja wytworzyła się w stosunkach między stronami.Jeśli zaś chodzi o zakres należnego powodowi odszkodowania, to podkreślić należy, że art. 39 z jednej strony ogranicza jego wysokość do "umówionego wynagrodzenia", z drugiej jednak strony lege non distinguente - przyjmuje to wynagrodzenie jako należne odszkodowanie bez względu na to, w jakim stadium prac autora nakładca odstąpił od umowy. Wobec tego, jak również ze względu na to, że wobec przetłumaczenia przez powoda przeważającej części objętej umową książki nie wchodzi w rachubę zmniejszenie ustawowo należnego odszkodowania z mocy art. 3 przep. og. pr. cyw., chybione są zarzuty strony pozwanej, że Sąd Wojewódzki zasądził pełne odszkodowanie, mimo że część tłumaczenia nie została wykonana.Z kolei wypada zastanowić się, jakie należało zastosować stawki przy obliczaniu odszkodowania. Omawiając ten problem należy podkreślić, że z gruntu błędne jest stanowisko rewizji, iż Sąd Wojewódzki nie miał podstaw do zastosowania stawek przewidzianych w uchwale Nr 419, skoro pomimo zawartego w tej uchwale polecenia strona pozwana nie zawarła z powodem umowy dostosowującej pierwotną umowę do nowych stawek. Uchwała Nr 419, zawierająca bezwzględne polecenie zaktualizowania stawek autorskich w niewykonanych jeszcze umowach, została przekazana nie tylko przedsiębiorstwom wydawniczym, lecz także podana do wiadomości wszystkich osób zainteresowanych, tym samym więc nie można jej traktować jako wewnętrznej instrukcji, lecz należy przyjąć, że stworzyła ona dla objętych nią kontrahentów-autorów roszczenie o podwyższenie poprzednio umówionych stawek. Nie jest to wykładnia nowa, gdyż już dawniej orzecznictwo przyjęło ten tok rozumowania, gdy chodziło o moc pisma okólnego Prezesa Rady Ministrów Nr 102 z dnia 15.V.1952 r. w sprawie uprawnień pracowników tymczasowo aresztowanych ("Mon. Pol." Nr A-44, poz. 634). Można by jedynie zapytać, dlaczego wobec tego uchwała Nr 419 nie podwyższyła w sposób kategoryczny stawek wynikających z poszczególnych umów, lecz poleciła zawarcie w tym przedmiocie dodatkowych porozumień. Odpowiedź jest prosta. Uchwała nie wprowadziła za poszczególne rodzaje twórczości stawek sztywnych, lecz zakreśliła pewne granice (od - do). W tych warunkach zachodziła potrzeba indywidualnego załatwienia każdego wypadku, czego już uchwała, jako zawierająca z natury rzeczy zasady ogólne, dokonać nie mogła.Wypada jeszcze podkreślić, że nawet pomijając powyższe rozumowania, strona pozwana nie mogłaby się uwolnić od obowiązku zapłaty odszkodowania według nowych, wyższych stawek, taki bowiem obowiązek wynikałby dla niej z art. 134 k.z., skoro wbrew nałożonemu przez uchwałę obowiązkowi nie doprowadziła do zawarcia z powodem dodatkowego porozumienia i tym samym naraziła go na szkodę, wyrażającą się w różnicy między honorarium obliczonym według stawek poprzednio umówionych a wynikających z uchwały.Za uzasadnione również należy uznać przyjęcie przez Sąd Wojewódzki najwyższej stawki dla tłumaczy, przewidzianej w uchwale Nr 419, tj. 750 zł za arkusz, skoro z niekwestionowanych przez stronę pozwaną ustaleń zaskarżonego wyroku wynika, iż tłumaczenie książki należało do szczególnie trudnych.Jak to wynika z treści zawartej przez strony umowy oraz powszechnie stosowanej praktyki, autorowi przysługuje wynagrodzenie obliczone nie według liczby arkuszy zaplanowanych, lecz według tej liczby, jaka złoży się ostatecznie na całość pracy. Zgodnie z tym Sąd Wojewódzki zasądził powodowi wynagrodzenie za 25 arkuszy, pomimo że liczba ta przekracza orientacyjne rozmiary pracy przyjęte w umowie. Jednakże ustalenie Sądu Wojewódzkiego, że całość pracy wyniosła 25 arkuszy, opiera się jedynie na twierdzeniach pozwu i nie znajduje oparcia w materiale dowodowym. Z tego względu zaskarżony wyrok nie mógł być w całości utrzymany w mocy. W obecnym stadium postępowania dowodowego można się oprzeć - gdy chodzi o liczbę arkuszy - na danych wynikających z umowy. Te zaś dane wskazują, że całość pracy wynosi w każdym razie 21 i 2/3 arkusza. Liczba ta wynika z podzielenia ogólnego zaprojektowanego wynagrodzenia w kwocie 260.000 zł (w dawnej walucie) przez umówione wynagrodzenie za 1 arkusz w kwocie 12.000 zł. Wynagrodzenie za 21 i 2/3 arkusza, licząc po 750 zł za arkusz (według uchwały Nr 419), wynosi 16.250 zł. Ponieważ jednak powód otrzymał zaliczkę w kwocie 1.500 zł, pozostaje do wypłaty dla niego kwota 14.750 zł.Nie jest jednak wyłączone, że należność powodowa jest wyższa od tej sumy, jednakże zasadność dalej idącego jego roszczenia zależeć będzie od tego, czy postępowanie dowodowe wykaże, że całość tłumaczenia wynosi więcej niż 21 i 2/3 arkusza. Jeśli cała praca nie została przetłumaczona, Sąd Wojewódzki przypuszczalne rozmiary tłumaczenia obliczy przez porównanie rozmiarów tłumaczenia dokonanego z wielkością odpowiedniej partii oryginału. W ten sposób Sąd uzyska tę liczbę arkuszy, za które powód otrzymałby wynagrodzenie, gdyby strona pozwana od umowy nie odstąpiła. A właśnie według tej liczby należy obliczyć jego odszkodowanie.Z zasad powyższych zaskarżony wyrok należało w części zasądzającej ponad kwotę 14.750 zł oraz w części orzekającej o kosztach procesu uchylić i sprawę w tym zakresie z mocy art. 384 k.p.c. przekazać Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, w pozostałej zaś części rewizję strony pozwanej należało z mocy art. 383 k.p.c. oddalić.