I CSK 6837/22

I CSK 6837/22 POSTANOWIENIE 14 marca 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Roman Trzaskowski na posiedzeniu niejawnym 14 marca 2024 r. w Warszawie w sprawie z wniosku K.M. z udziałem E. spółki akcyjnej w G. o ustanowienie służebności przesyłu, na skutek skargi kasacyjnej K.M. od postanowienia Sądu Okręgowego w Koninie z 28 czerwca 2022 r., I 1Ca 102/22, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. zasądza od skarżącego na rzecz uczestnika, tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, kwotę 240 (dwieście czterdzieści) zł z odsetkami wynikającymi z art. 98 §11 k.p.c. za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty. UZASADNIENIE Postanowieniem z 28 czerwca 2022 r. Sąd Okręgowy w Koninie oddalił apelację wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego w Koninie z 3 grudnia 2021 r. oddalającego jego wniosek o ustanowienie na należącej do wnioskodawcy nieruchomości odpłatnej służebności przesyłu. I CSK 6837/22 2 W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do rozpoznania, wnioskodawca wskazał przyczyny kasacyjne określone w art. 3989 § 1 pkt 2 i 4 k.p.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Z art. 3981 § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z uzasadnieniem (art. 3984 § 2 k.p.c.). Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, I CSK 6837/22 3 konieczne jest wskazanie rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z różnej wykładni przepisu (por.m.in. postanowienia z 15 października 2002 r., II CZ 102/02, niepubl.; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, niepubl.; z 8 lipca 2008 r. I CSK 111/08, niepubl.; z 20 listopada 2015 r., III CSK 269/15, niepubl.; z 20 maja 2016 r., V CSK 692/15, niepubl.; z 3 sierpnia 2017 r., IV CSK 85/17, niepubl.; z 7 grudnia 2017 r., I CSK 499/17, niepubl.; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17, niepubl.). Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., jeżeli zachodzi niewątpliwa, widoczna na pierwszy rzut oka, tj. bez konieczności głębszej analizy, sprzeczność orzeczenia z przepisami prawa nie podlegającymi różnej wykładni (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16, niepubl.) i w wyniku takiego naruszenia prawa zapadło w drugiej instancji orzeczenie oczywiście wadliwe. O przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania nie decyduje samo oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego przez sąd, który wydał zaskarżone orzeczenie, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 15 października 2015 r., III CSK 198/15, niepubl.; z 13 kwietnia 2016 r., V CSK 622/15, niepubl.; z 2 czerwca 2016 r., III CSK 113/16, niepubl.; z 27 października 2016 r., III CSK 217/16, niepubl.; z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.; z 7 marca 2018 r., I CSK 664/17, niepubl.; z 18 kwietnia 2018 r., II CSK 726/17, niepubl.; z 5 października 2018 r., V CSK 168/18, niepubl.). Skarżący nie wykazał przyczyn przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Sformułowane przezeń wątpliwości dotyczące dopuszczalności zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu przed datą 3 sierpnia 2008 r., kwestia respektowania zasady numerus clausus ograniczonych praw rzeczowych oraz świadomości właściciela co do biegu terminu zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu były już wielokrotnie przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, które składają się obecnie na jednolitą i ugruntowaną linię orzeczniczą. Sąd Najwyższy konsekwentnie dopuszcza jeszcze przed dniem 3 sierpnia 2008 r. możliwość nabycia w drodze I CSK 6837/22 4 zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 13 lutego 2015 r., II CSK 310/14, niepubl.; z 25 maja 2016 r., V CSK 547/15; z 18 stycznia 2017 r., V CSK 159/16, niepubl.; z 2 marca 2017 r., V CSK 356/16, niepubl.; z 28 marca 2017 r., II CSK 462/16, niepubl., z 13 kwietnia 2017 r., I CSK 261/16; z 10 listopada 2017 r., V CSK 33/17, niepubl.; z 24 sierpnia 2018 r., II CSK 190/18, niepubl.; z 12 września 2018 r., II CSK 876/16, niepubl.; z 28 maja 2019 r., II CSK 593/18, niepubl.; zob. też decyzję Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 17 maja 2016 r., nr 8585/13, Piekarska i inni przeciwko Polsce). Kwestia powyższa była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego także z uwzględnieniem argumentacji konstytucyjnej. Zdaniem Sądu Najwyższego linia orzecznicza zapoczątkowana uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02 nie oznaczała „wykreowania” nieznanego dotychczas prawa rzeczowego, równoznacznego ze złamaniem zasady numerus clausus ograniczonych praw rzeczowych. Linia ta bowiem miała solidne podstawy w wykładni art. 285 § 2 k.c., uwzględniającej argumenty funkcjonalne, systemowe i historyczne. Wykładnia dokonana przez Sąd Najwyższy, wykorzystująca tradycyjną konstrukcję służebności gruntowej w celu zaspokajania potrzeb związanych z działalnością przesyłową nie była wynikiem prawotwórstwa sądowego, lecz wynikiem interpretacji, uwzględniającej ujawnione - także wskutek zmian ustrojowych i wzrostu świadomości prawnej - potrzeby społeczno-gospodarcze. Z punktu widzenia ochrony prawa własności rezygnacja z konieczności oznaczania nieruchomości władnącej - stanowiąca konstrukcyjne odstępstwo od art. 285 § 1 k.c. - ma znaczenie drugorzędne, ponieważ zasiedzenie tego rodzaju służebności nie prowadzi do dalej idącej ingerencji w prawa właściciela niż w przypadku tradycyjnej służebności gruntowej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono zresztą, że rezygnacja ta jest w istocie jedynie technicznym uproszczeniem, służącym przyspieszeniu postępowania i nie świadczy o braku wystąpienia przesłanki merytorycznej w postaci nieruchomości władnącej. W kontekście tego odstępstwa warto przy tym zauważyć, że jeszcze przed dniem 3 sierpnia 2008 r. system prawa przewidywał - choć wyjątkowo - możliwość ustanowienia służebności „gruntowej” na rzecz osoby prawnej, a nie każdoczesnego właściciela I CSK 6837/22 5 nieruchomości władnącej (por. art. 286 k.c.). Prezentowane przez Sąd Najwyższy stanowisko nie pomijało również, że instytucja zasiedzenia, skutkująca ex lege nieodpłatnym wyzuciem właściciela z przysługującego mu prawa albo - jak w przypadku zasiedzenia służebności - jego ograniczeniem, stanowi bardzo daleko idącą ingerencję w konstytucyjnie chronione prawo własności (por. art. 21 i 64 Konstytucji RP). Jak jednak wskazane zostało przez Sąd Najwyższy, nie można pomijać, że istnienie i utrzymywanie instytucji zasiedzenia w systemie prawa opartym na fundamencie poszanowania wolności i praw człowieka i obywatela jest podyktowane tym, iż pełni ona doniosłą rolę społeczną i gospodarczą, eliminując - z korzyścią dla racjonalnego i społecznie użytecznego korzystania z rzeczy - długotrwałą rozbieżność między stanem faktycznym a stanem prawnym, której właściciel nie przeciwstawił się przez wykorzystanie dozwolonych środków prawnych. Racje te są w pełni aktualne także w odniesieniu do zasiedzenia służebności gruntowej zaspokajającej potrzeby przedsiębiorstw przesyłowych, a na straży interesów właścicieli stoją ogólne przesłanki zasiedzenia służebności, określone także w art. 292 k.c. W ich świetle zasiedzenie jest możliwe tylko wtedy, gdy właściciel przez odpowiednio długi czas nie przeciwstawił się, choć było to możliwe, korzystaniu z jego nieruchomości przez przedsiębiorstwo przesyłowe w zakresie służącym eksploatacji trwałych i widocznych urządzeń. Zarazem nie ma wystarczających podstaw, by przyjąć, że bierność właścicieli nieruchomości „obciążonych” takimi urządzeniami faktycznie wynikała jedynie - albo choćby tylko głównie - z przekonania, iż tego rodzaju korzystanie nie może prowadzić do zasiedzenia służebności ze względu na przesłankę określoną w art. 285 § 2 k.c. Trudno zatem twierdzić, że dopuszczenie takiej możliwości było dla nich zaskoczeniem, godzącym w niedozwolony sposób w ich bezpieczeństwo prawne (zob. zwłaszcza postanowienie Sądu Najwyższego z 12 września 2018 r., II CSK 876/16, niepubl. i tam przywoływane wcześniejsze orzecznictwo). Skarżący nie przedstawił przekonującego wywodu, który uzasadniałby zmianę ukształtowanej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego dotyczącej wykładni art. 292 k.c. w zw. z art. 285 § 1 i 2 k.c. w kwestionowanym we wniosku zakresie. Skarżący nie wykazał również, że zachodzi potrzeba wykładni przepisów art. art. 172 § 1 w związku z art. 292 k.c. W jego ocenie nie ma jednolitej i utrwalonej I CSK 6837/22 6 judykatury dotyczącej możliwości uznania przedsiębiorstwa przesyłowego za posiadacza w dobrej wierze służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, a istnienia rozbieżności w tym przedmiocie dowodzą uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 5 czerwca 2018 r., III CZP 50/17 (OSNC 2019, nr 1, poz. 1) oraz z 15 lutego 2019 r., III CZP 81/18 (OSNC 2020, nr 1, poz. 4), z których ostatnia jest - zdaniem skarżącego - błędna. Jednakże wbrew zapatrywaniu wnioskodawcy między powołanymi wyżej uchwałami nie ma sprzeczności. Twierdzenia o ich istnieniu nie uzasadnia bowiem wskazywana przez skarżącego odmowa podjęcia uchwały ze względu na dążenie sądu powszechnego do ustalenia ad casum przez Sąd Najwyższy przesłanek nabycia służebności przez zasiedzenie oraz udzielenie odpowiedzi w przypadku prawidłowego sformułowania do Sądu Najwyższego pytania dotyczącego oceny dobrej wiary, u którego podstaw umieszczono problem prawny. Nie została również wykazana oczywista zasadność skargi kasacyjnej. We wniosku skarżący pomija, że zgodnie z wyrażonym w sprawie zapatrywaniem uczestnik zaczął posiadać nieruchomość, której dotyczy wniosek, w momencie, gdy uzyskał niezależność w stosunkach rzeczowoprawnych od Państwa, na podstawie art. 1 pkt 9 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o zmianie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych w dniu 7 stycznia 1991 r. Argumentacja skarżącego dotycząca okoliczności mających uzasadniać złą wiarę uczestnika w dacie wybudowania sporej linii energetycznej, gdy nieruchomość, przed jej przejściem w 1986 r. na własność Skarbu Państwa, należała do rodziców wnioskodawcy, nie może zatem przekonywać o oczywistej zasadności skargi kasacyjnej. Argumentacja wniosku nie przekonuje również o oczywistej, w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., wadliwości stanowiska, zgodnie z którym uczestnik wszedł w 1991 r. w posiadanie nieruchomości w dobrej wierze i nie doszło w sprawie do obalenia domniemania dobrej wiary zawartego w art. 7 k.c., skoro przed uwłaszczeniem poprzednika uczestnika mieniem Skarbu Państwa, od 1986 r. zarówno urządzenia, jak i działka (należąca do Skarbu Państwa od 1986 r. do 2006 r., gdy jej własność powrotnie przeszła na osobę prywatną - wnioskodawcę) stanowiły własność państwową, a poprzednik uczestnika mógł pozostawać w przekonaniu, że linie energetyczne, którymi został uwłaszczony w 1991 r. i eksploatował w tożsamy sposób po I CSK 6837/22 7 uwłaszczeniu, eksploatuje zgodnie z prawem i za przyzwoleniem właściciela nieruchomości - Skarbu Państwa. Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. (K.L.) (r.g.)