I PR 102/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie: T. Kasiński, M. Piekarski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Zofii C. przeciwko Uniwersytetowi Ł. w Ł. o wynagrodzenie za pracę na skutek rewizji pozwanego Uniwersytetu od wyroku Sądu Powiatowego dla m. Łodzi w Łodzi z dnia 16 lipca 1973 r. oraz na skutek przedstawienia przez Sąd Wojewódzki w Łodzi w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienia prawnego, przyjąwszy sprawę do rozpoznania,uchylił zaskarżony wyrok w części zasądzającej powyżej kwoty 6.324 zł wraz z odsetkami zasądzonymi za okres sprzed daty 25 września 1972 r., jak również w części orzekającej o kosztach procesu, i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Powiatowemu dla m. Łodzi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowódka domagała się zasądzenia od pozwanego Uniwersytetu kwoty 10.540 zł tytułem dodatku specjalnego za okres od 18 lipca 1967 r. do końca 1971 r. W uzasadnieniu żądania podała, że jest zatrudniona w VI Domu Studenta w Ł. od dnia 18 lipca 1967 r. w charakterze portiera i że wykonywana przez nią praca uzasadnia przyznanie dodatku przewidzianego w § 45 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 września 1961 r. w związku z przepisem § 2 zarządzenia Ministra Szkolnictwa Wyższego z dnia 7 marca 1957 r., i to w wysokości do 30% miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego.Decyzją Rektora został portierom przyznany dodatek miesięczny w wysokości 12% wynagrodzenia i w tej wysokości został on wypłacony powódce za 1972 r. Za okres poprzedzający Uniwersytet dotychczas dodatku nie wypłacił, a ponieważ w innych sprawach toczących się przed Sądem Powiatowym dla m. Łodzi zasądzono portierom dodatek w wysokości 20%, powódka uważa, że co najmniej w takiej wysokości przysługuje jej dodatek za lata ubiegłe.Strona pozwana uznała żądanie zapłaty kwoty 3.342 zł, a wnosząc o oddalenie powództwa w pozostałej części, zarzuciła, że decyzja Rektora przyznająca dodatek w wysokości 12% nie może być w procesie podważana.Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo w całości. Ustalił, że powódka zatrudniona jest od 18 lipca 1967 r. do chwili obecnej w VI Domu Studenta w Ł. w charakterze portiera i wykonuje pracę w warunkach umożliwiających zarażenie chorobami tropikalnymi, których nosicielami są studenci. Ponadto Sąd powołał się na wyroki w sprawach II C 100/73 i II C 809/73, w których Sąd Powiatowy prawomocnie zasądził na rzecz innych portierów dodatek w wysokości 20% uposażenia miesięcznego. Od 1 stycznia 1972 r. Uniwersytet wypłaca portierom na podstawie decyzji Rektora dodatek w wysokości 12%.W świetle tych ustaleń Sąd Powiatowy doszedł do wniosku, że żądanie powódki znajduje oparcie w art. 471 k.c. w związku z przepisami § 4 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 września 1961 r. (Dz. U. Nr 43, poz. 225) i w związku z zarządzeniem Ministra Szkolnictwa Wyższego z dnia 7 marca 1957 r. w sprawie ustalenia wykazu prac szczególnie szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych. Przysądzenie dodatku w wysokości 20% Sąd uzasadnił tym, że odmienne rozstrzygnięcie byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, skoro za pracę w takich samych warunkach przyznano dodatek w tej wysokości w innych sprawach.Od wyroku Sądu Powiatowego w części przewyższającej kwotę 6.324 zł wniosła rewizję strona pozwana; zarzuciła ona, że Sąd pominął, iż Rektor przyznał powódce dodatek za lata ubiegłe w wysokości 12% decyzją z dnia 15 lipca 1973 r., a więc przed wydaniem wyroku, która to decyzja nie może być w procesie podważana.Przy rozpoznawaniu sprawy na skutek rewizji nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwości przedstawione w uzasadnieniu pytania, zgłoszonego Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. o treści następującej:"1. Czy pkt 2 wykazu, stanowiącego załącznik do zarządzenia Ministra Szkolnictwa Wyższego z dnia 7 marca 1957 r. nr DP - IV - 2/5/57 w sprawie ustalenia wykazu prac szczególnie szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych, uprawniających do przyznania dodatku specjalnego pracownikom zatrudnionym w zakładach pracy podległych Ministrowi Szkolnictwa Wyższego (Dz. Urz. Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego i Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pracowników Nauki z dnia 2 maja 1957 r., poz. 21), w związku z pkt 6 tego wykazu przewiduje gradację wysokości dodatku od 15% do 30%?W razie odpowiedzi przeczącej - czy gradację wysokości dodatku można przyjąć na podstawie § 45 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 września 1961 r. w sprawie uposażenia pracowników szkół wyższych, Polskiej Akademii Nauk i jej placówek naukowych (Dz. U. Nr 43, poz. 225) w związku z ust. 1 tego rozporządzenia i wykazem, stanowiącym załącznik do wymienionego wyżej zarządzenia?2. Czy decyzja rektora przyznającego dodatek i ustalającego wysokość procentową dodatku, podjęta w trybie § 3 cytowanego zarządzenia Ministra Szkolnictwa Wyższego z dnia 7 marca 1957 r. nr DP - IV - 2/5/57 w związku z § 45 ust. 4 cytowanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 września 1961 r., podlega kontroli sądowej za okres poprzedzający jej podjęcie?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozpoznania, zważył, co następuje:Przyznawanie dodatku specjalnego za prace wykonywane w warunkach szczególnie szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych przez pracowników zatrudnionych w zakładach pracy podległych Ministrowi Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki normuje - obowiązujące w niniejszej sprawie z mocy przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 września 1961 r. w sprawie uposażenia pracowników szkół wyższych, Polskiej Akademii Nauk i jej placówek naukowych (Dz. U. Nr 43, poz. 225) - zarządzenie Ministra Szkolnictwa Wyższego z dnia 7 marca 1957 r. nr DP - IV - 2/5/57, do którego załączony jest wykaz prac szczególnie szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych. Stosownie do § 3 cyt. zarządzenia, dodatek specjalny przyznaje rektor i on też ustala jego wysokość procentową po zasięgnięciu opinii wskazanych pracowników nauki.Wykaz takich prac w pkt 2 wymienia prace z wszelkimi materiałami zakaźnymi. Charakter pracy powódki jako portierki uzasadnia przyznanie jej dodatku specjalnego przewidzianego w pkt 2 wykazu.W związku z podniesionymi przez Sąd Wojewódzki wątpliwościami należy przede wszystkim mieć na uwadze ukształtowanie w orzecznictwie Sądu Najwyższego zasady wykładni przepisów o charakterze płacowym w tym kierunku, że muszą być one interpretowane w sposób ścisły: rozważanie ich w płaszczyźnie słuszności jest aktualne przy ich stanowieniu, a nie w trakcie ich stosowania w procesie, a powoływanie się na względy celowości czy nawet zasady współżycia społecznego nie może uzasadniać odstępstwa od obowiązujących aktów normatywnych. Wykaz prac szczególnie szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych, w zasięgu styczności z materiałami zakaźnymi (pkt 2), wymienia tylko maksymalną wysokość dodatku za te prace (30% uposażenia zasadniczego). Wątpliwości co do tego, czy wysokość dodatku za prace wymienione pkt 6 wykazu, określona liczbami "10-15" w rubryce zatytułowanej "Maksymalna wysokość dodatku w % od uposażenia zasadniczego", dotyczy wyłącznie górnej, czy także dolnej granicy dodatku, nie dostarczają podstaw do oznaczenia dolnej granicy dodatku za prace wymienione w wykazie w pkt 2 na 10% bądź 15% uposażenia zasadniczego. Nie usprawiedliwiają w szczególności takiej wykładni ani zastosowane w wykazie zaszeregowania prac według określonego rodzaju, ani stopniowo zmniejszająca się maksymalna wysokość dodatku przewidziana dla prac zamieszczonych w wykazie w dalszej kolejności. Na takie właśnie zaszeregowanie prac miał wpływ ich stopień szkodliwości lub uciążliwości, nie daje to jednak dostatecznej podstawy do oznaczenia minimalnej granicy dodatku za prace wymienione w pkt 2 wykazu.Wywiedzione przesłanki uzasadniają odpowiedź przeczącą na pierwszą wątpliwość Sądu Wojewódzkiego.Brak również podstaw do szukania określenia dolnej granicy omawianego dodatku specjalnego w § 45 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 września 1961 r. w sprawie uposażenia pracowników szkół wyższych, Polskiej Akademii Nauk i jej placówek naukowych (Dz. U. Nr 43, poz. 225), ponieważ rozporządzenie to, do czasu wydania szczegółowego wykazu prac, odsyła do przepisów dotychczasowych, tzn. do zarządzenia Ministra Szkolnictwa Wyższego z dnia 7 marca 1957 r., którego załącznik w postaci wykazu prac szczególnie szkodliwych lub uciążliwych jest przedmiotem wykładni udzielonej w niniejszej sprawie.Jak już wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 12.III.1969 r. III PRN 4/69, rektor, ustalając wysokość procentową dodatku w trybie przewidzianym przez przepisy omawianego zarządzenia, jest jedynie związany określonymi w wykazie granicami, przy czym decyzja taka, jeżeli nie przekracza wskazanych w wykazie granic, jako podjęta przez rektora w ramach przyznanych mu uprawnień, nie może być w procesie podważana. W szczególności sąd nie jest władny odmiennie określić wysokości dodatku specjalnego na podstawie odmiennej oceny stopnia szkodliwości dla zdrowia lub uciążliwości wymienionych w wykazie prac.Stwierdzenie to daje odpowiedź na drugą wątpliwość podniesioną przez Sąd Wojewódzki. W tym zakresie spór między stronami o wysokość przysługującego powódce dodatku nie sprowadza się do kontroli aktu administracyjnego rektora, lecz dotyczy łączącego strony stosunku w zasięgu ich podporządkowania obowiązującym przepisom płacowym, które pozostawiają rektorowi określony zakres swobodnego uznania, np. przy tzw. "widełkowym" określaniu wysokości wynagrodzeń pracowniczych, dodatków, premii regulaminowych itp. Sądy są uprawnione jedynie do badania, czy takie podjęte przez kierownictwo zakładu pracy decyzje mieszczą się w granicach określonych obowiązującymi aktami normatywnymi, i władne są nie respektować tych decyzji, jeżeli zostały one podjęte z przekroczeniem tych granic. Sąd Wojewódzki w swoich rozważaniach wskazuje na jeszcze jedną wątpliwość wyłaniającą się w sprawie: czy mianowicie decyzja rektora, mieszcząca się w przewidzianych co do wysokości granicach, jest niepodważalna także za okres wsteczny od chwili jej wydania. Trafnie Sąd Wojewódzki sugeruje odpowiedź twierdzącą na takie pytanie, stwierdzając, że podobne stanowisko zajął już w innej sprawie. Taka decyzja jest oświadczeniem woli zakładu pracy w zasięgu jego zobowiązań.Zakład pracy może w rozważanym przedmiocie wyrażać swą wolę nie tylko co do zobowiązań na przyszłość, lecz także co do okresu przeszłego. Sąd jest uprawniony, na podstawie samodzielnie poczynionych ustaleń, do określenia wysokości należnego dodatku za wykonane prace dopóty, dopóki brak jest w tym przedmiocie decyzji rektora. Jeżeli jednak rektor podjął stosowną decyzję przed wydaniem przez sąd orzeczenia i decyzja ta mieści się w granicach wyżej wskazanych uprawnień rektora, sąd nie ma podstawy do korygowania decyzji rektora tylko dlatego, że określił on wysokość należnego dodatku także za okres wsteczny. Orzeczenie przez Sąd w innych sprawach, w których brak było decyzji rektora, wysokości tego dodatku na 15% nie uzasadnia korygowania przyznanego przez rektora dodatku w wysokości 12%, ponieważ mieści się on w granicach przewidzianych w wykazie i został niewadliwie ustalony, po zasięgnięciu opinii zespołu określonego w § 3 zarządzenia.Rewizja więc pozwanego Uniwersytetu jest co do zasady usprawiedliwiona. Brak jednak ustaleń dostatecznych do wydania orzeczenia co do istoty uzasadnia uchylenie wyroku w części zaskarżonej i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu dla m. Łodzi (art. 388 § 1 k.p.c.). Sąd ten ustali wysokość należnej powódce kwoty z tytułu dodatku specjalnego w świetle wyżej przytoczonych wskazań oraz wyjaśni, za jakie okresy i od jakich dat przysługują odsetki od zasądzonych kwot dodatku, mając na uwadze, że chodzi o świadczenia, których termin płatności był wiadomy. Odsetki mogą biec nie od daty wezwania do ich uiszczenia (na co nietrafnie powołuje się Uniwersytet), lecz od daty uchybienia terminowi ich płatności (art. 481 § 1 k.c.).