I PR 351/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie: A. Szczurzewski, A. Krzętowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława K. przeciwko Morskiemu Instytutowi Rybackiemu w G. o wynagrodzenie za pracę, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 9 lipca 1968 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Gdańsku.Uzasadnienie faktycznePo zmianie powództwa powód żądał zasądzenia od strony pozwanej 16.950 zł z 8%: od kwoty 265,50 zł od pierwszego każdego następującego miesiąca, począwszy od dnia 1 stycznia 1964 r. do 1 sierpnia 1965 r.; od kwoty 300 zł miesięcznie od pierwszego każdego następnego miesiąca, począwszy od 1 września 1965 r. do 1 sierpnia 1966 r.; od kwoty 350 zł od pierwszego każdego miesiąca od dnia 1 września 1966 r. do dnia 30 czerwca 1968 r. Żądana kwota stanowi część nie wypłaconego powodowi dodatku za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Zgodnie bowiem z zarządzeniem Ministra Żeglugi nr 129 z dnia 22.XI.1958 r. powodowi przysługuje dodatek w wysokości 30% uposażenia zasadniczego.Strona pozwana podniosła zarzut przedawnienia roszczenia za okres od 1.XII.1963 r. do 30.XI.1964 r., uznając jednocześnie żądanie powoda w kwocie pierwotnej żądanej, tj. po 200 zł miesięcznie, tak że dodatek przyznany powodowi wynosić będzie 350 zł miesięcznie.Sąd Wojewódzki zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda: kwotę 5.310 zł z 8% od kwoty 265,50 zł od pierwszego każdego następującego miesiąca, począwszy od dnia 1 stycznia 1964 r. do dnia 1 sierpnia 1965 r.; 3.600 zł z 8% od kwoty 300 zł miesięcznie od pierwszego każdego następującego miesiąca, począwszy od 1 września 1965 r. do 1 sierpnia 1966 r.; 8.050 zł z 8% od kwoty 350 zł od pierwszego każdego następującego miesiąca od dnia 1 września 1965 r. do 30 czerwca 1968 r.Sąd Wojewódzki ustalił, że praca wykonywana przez powoda jest uznana za pracę najbardziej niebezpieczną dla zdrowia. Pracownia została zaliczona do I kategorii w rozumieniu przepisu rozporządzenia RM z dnia 23 maja 1957 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 148), pracownicy zaś jej zostali zakwalifikowani do grupy zawodowej narażonej na promienie jonizujące. Dlatego też pracę w tych warunkach uznano za szkodliwą i uciążliwą dla zdrowia, uprawniającą jak najbardziej do otrzymywania dodatku specjalnego. Według § 20 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 września 1961 r. w sprawie uposażenia pracowników instytutów naukowo-badawczych (Dz. U. Nr 43, poz. 226), do czasu wydania przepisów przewidzianych w ust. 4 tego paragrafu dodatki za prace wykonywane w warunkach szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych wypłaca się w dotychczasowej wysokości kwotowej i na dotychczasowych zasadach.Przyjmując interpretację Komitetu Pracy i Płac z dnia 26.IV.1967 r. za trafną, dodatek ten powinien być wypłacany powodowi według zasad zawartych w zarządzeniu nr 129 oraz w załączniku do tego zarządzenia. Zarządzenie to przewiduje dodatek nie w wysokości stałej, ale w wysokości procentowej od uposażenia, maksymalnie do 30%. Uwzględniając ustalone wyżej warunki pracy powoda, Sąd uznał przyznanie powodowi 25% dodatku za odpowiednie i biorąc pod uwagę wysokość wynagrodzenia, zasądził kwoty wskazane w pkt 1 sentencji wyroku. Argument strony pozwanej, że inni pracownicy Instytutu dodatków w takiej wysokości nie otrzymują, nie może być - zdaniem Sądu - przekonywający, gdyż zadaniem sądu jest orzekanie na podstawie konkretnego materiału w konkretnej sprawie z oparciem się na obowiązujących przepisach prawa, a nie uwzględnianie okoliczności faktycznych istniejących w Instytucie lub polityki płac, która - opierając się na tym samym materiale normatywnym - zajmowała różne stanowiska począwszy od roku 1962.Sąd nie uwzględnił zarzutu przedawnienia z mocy art. 117 § 3 k.c., albowiem opóźnienie w dochodzeniu roszczenia nie jest nadmierne i zostało wywołane oczekiwaniem na załatwienie w drodze polubownej wskutek wydania decyzji przez organa nadrzędne.W rewizji od tego wyroku strona pozwana wnosi o zmianę wyroku w części zaskarżonej (wartość przedmiotu zaskarżenia 6.160 zł) i oddalenie powództwa w tej części albo też o uchylenie wyroku w części zaskarżonej i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu.Skarżący zarzuca naruszenie przez Sąd Wojewódzki przepisu § 20 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 września 1961 r. w sprawie uposażenia pracowników instytutów naukowo-badawczych, polegające na tym, że wbrew wyraźnemu brzmieniu przepisu Sąd ten ustalił dodatek w wysokości procentu od wynagrodzenia aktualnego po 30.IX.1961 r., gdy tymczasem przepis ten, nakazując stosowanie zarządzenia nr 129 Ministra Żeglugi i Gospodarki Wodnej z dnia 29 listopada 1958 r. w sprawie ustalania wykazu prac szczególnie szkodliwych dla zdrowia (...), wprowadził istotną zmianę polegającą na tym, że dodatki po 30 listopada 1961 r. mają być wypłacone w kwotach poprzednio ustalonych, których nie wolno zmieniać. Dlatego też punktem wyjścia do ustalenia wysokości dodatku nie może być aktualna (po 1.X.1961 r.) płaca i obliczanie dodatku w procentach od tej płacy, natomiast należy funkcję i charakter pracy danej osoby przyrównać do czynności pracownika sprzed 1.X.1961 r., najbardziej do nich zbliżonych. Zdaniem skarżącego, do czasu wydania zapowiedzianych przepisów wykonawczych można w aktualnym stanie prawnym przyznać nowym pracownikom jedynie dodatek w wysokości wskazanej w ust. 1 § 20 powołanego rozporządzenia, tj. w kwocie 350 zł miesięcznie. Ponadto skarżący zarzuca, że do wyliczeń Sądu zakradła się omyłka co do kwoty 265,50 zł.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanego, zważył, co następuje:Rozstrzygnięcie sprawy zależy od wykładni przede wszystkim § 20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 września 1961 r. w sprawie uposażenia pracowników instytutów naukowo-badawczych (Dz. U. Nr 43, poz. 226). Według § 35 tego rozporządzenia tracą moc wszelkie przepisy dotychczasowe, a w szczególności przepisy rozporządzenia z dnia 18 czerwca 1955 r. w sprawie uposażenia pracowników inżynieryjno-technicznych i robotników zatrudnionych w instytucjach naukowo-badawczych (Dz. U. Nr 24, poz. 150). Przepis § 35 tego rozporządzenia należy interpretować przy jednoczesnym uwzględnieniu postanowień § 20 rozporządzenia z dnia 13 września 1961 r. W myśl ust. 5 § 20 tego ostatniego rozporządzenia, do czasu wydania przepisów, o których mowa w ust. 4 § 20, dodatki za prace wykonywane w warunkach szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych wypłaca się w dotychczasowej wysokości kwotowej i na dotychczasowych zasadach. Postanowienie zatem ust. 5 § 20 omawianego rozporządzenia ustala normę regulującą uprawnienia z tytułu dodatku do czasu wydania aktów prawnych wykonawczych określonych w ust. 4 § 20 rozporządzenia.Tak więc do chwili wydania tych aktów prawnych nie mają zastosowania przepisy ust. 1 § 20 rozporządzenia z dnia 13 września 1961 r. Norma ta przewiduje inne zasady obliczania wysokości dodatków specjalnych niż wspomniane już rozporządzenie z dnia 18 czerwca 1955 r. (Dz. U. Nr 24, poz. 150). Przepisy obowiązujące w okresie przejściowym (§ 20 ust. 5 rozporządzenia z dnia 13 września 1961 r.) zobowiązują do wypłacenia dodatków w dotychczasowej wysokości kwotowej i na dotychczasowych zasadach. Z tego unormowania wynikają następujące wnioski.Pracownicy, którzy nabyli uprawnienia do otrzymywania dodatków specjalnych przed wejściem w życie rozporządzenia z dnia 13 września 1961 r. zachowują - w razie oczywiście spełnienia się wszystkich przesłanek uzasadniających to prawo - dodatki w dotychczasowej wysokości kwotowej i na dotychczasowych zasadach. Nie przysługują im dodatki w wyższej kwocie bez względu na to, czy podstawa określenia wysokości dodatku uległa zmianie (np. przez osiąganie wyższych wynagrodzeń zasadniczych).Z przepisów rozporządzenia z dnia 13 września 1961 r. nie wynika, aby intencją ustawodawcy w odniesieniu do okresu przejściowego (do czasu wejścia w życie § 20 ust. 1 rozporządzenia) było pozbawienie pracowników, zatrudnionych po wejściu w życie rozporządzenia, uprawnienia do dodatków specjalnych, jeżeli według dotychczasowych zasad dodatki takie przysługiwałyby im. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 kwietnia 1966 r. I PR 54/66 (orzeczenie OSNCP 1966/9/159), gdyby omawiany § 20 ust. 5 rozporządzenia miał dotyczyć tylko dawnych pracowników, to wystarczyłoby określenie, że dodatek przysługuje "w dotychczasowej wysokości kwotowej", a dalsze wyrazy: "i na dotychczasowych zasadach" byłyby zbędne. Sąd Najwyższy w składzie obecnym podziela również zapatrywanie wyrażone we wspomnianym wyroku, że nie można dopatrzyć się luki co do sytuacji prawnej pracowników zatrudnionych po dniu 1 października 1961 r., którzy zostali zaangażowani do jednej z prac określonych w wydanych - na podstawie § 9 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1955 r. - zarządzeniach, zawierających wykaz prac szkodliwych dla zdrowia (§ 9 ust. 2).Na tej podstawie należy dojść do wniosku, że uprawnienia do dodatku specjalnego pracowników zatrudnionych po wejściu w życie § 20 ust. 5 rozporządzenia z dnia 13 września 1961 r. należy ustalać wyłącznie na podstawie zasad określonych w tym przepisie z wyłączeniem stosowania postanowień § 20 ust. 1 rozporządzenia.Sformułowanie zaś zawarte w § 20 ust. 5 rozporządzenia: "na zasadach dotychczasowych" należy rozumieć w ten sposób, że w okresie przejściowym należy stosować przepisy wykonawcze wydane na podstawie § 9 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1955 r. Zgodnie z tym, pracownikom zatrudnionym po 1 października 1961 r. na stanowiskach pracy, z którymi związany jest na podstawie "dotychczasowych zasad" dodatek specjalny za prace wykonywane w warunkach szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych, przysługuje dodatek w takiej wysokości, w jakiej przysługiwałby im w związku z zajmowaniem określonego stanowiska przed wejściem w życie rozporządzenia z dnia 15 września 1961 r. Kwestia zatem zasadności i wysokości roszczeń z tytułu dodatku podlega ocenie na podstawie postanowień zarządzenia nr 129 Ministra Żeglugi i Gospodarki Wodnej z dnia 29 listopada 1958 r., wydanego zgodnie z § 9 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1955 r. (Dz. U. Nr 24, poz. 150). Wymaga przy tym podkreślenia okoliczność, że - jak to wyjaśnił już Sąd Najwyższy we wspomnianym wyżej wyroku - do czasu wydania aktów prawnych wymienionych w ust. 4 § 20 rozporządzenia z dnia 13 września 1961 r. dodatek nie podlega wypłacie w minimalnej stawce (150 zł) przewidzianej w ust. 1 § 20 tegoż rozporządzenia. Stawki wymienione w ust. 1 § 20 rozporządzenia są stawkami, które będą miały zastosowanie dopiero po wydaniu aktów prawnych, o których mowa w ust. 4 § 20.W świetle przedstawionej wykładni przepisów stanowiących podstawę do oceny zasadności żądania powoda - za naruszający § 20 rozporządzenia należy uznać odmienny pogląd Sądu Wojewódzkiego wyrażony w zaskarżonym wyroku.Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że powód zatrudniony u strony pozwanej od dnia 3 grudnia 1963 r. otrzymuje dodatek w kwocie 150 zł miesięcznie i że strona pozwana uznała jego żądanie w kwocie 200 zł, tak że powód otrzyma dodatek po 350 zł miesięcznie. Strona pozwana wniosła rewizję, żądając zmiany wyroku i oddalenia powództwa jedynie o kwotę 6.160 zł.Sąd Najwyższy jednak, mając na względzie art. 213 § 2 i art. 381 § 2 k.p.c., uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo w całości. Jak wynika z sentencji zaskarżonego wyroku, Sąd Wojewódzki ustalił dodatek dla powoda w różnych wysokościach, odpowiednio do kwoty zasadniczego wynagrodzenia otrzymywanego w poszczególnych okresach wymienionych w pozwie. Rozstrzygnięcie to narusza § 20 ust. 5 rozporządzenia, który wyłącza możliwość ustalenia dodatku w różnych wysokościach w zależności od zmiany wysokości wynagrodzenia za pracę. W świetle tego przepisu pracownicy zatrudnieni przed i po dniu 1 października 1961 r. mogą otrzymać dodatki w nie zmienionej kwotowo sumie. Gdyby powód otrzymał dodatek już przed dniem 1 października 1961 r., to podwyżki wynagrodzenia nie miałyby wpływu na wysokość dodatku z tej tylko racji (§ 20 ust. 5 rozporządzenia).Sąd Wojewódzki ustalił na podstawie zeznań świadka E.K. (na co zresztą powołuje się strona pozwana w rewizji), że w pracowni, w której pracuje powód, zatrudniony jest jeszcze jeden pracownik, mianowicie Witold K., który otrzymuje z tytułu dodatku kwotę 350 zł. Z zeznania jednak tego świadka wynika, że Witold K. jest zwierzchnikiem powoda. W związku z tym wymagało ustalenia i rozważenia, czy powód otrzymywałby dodatek zgodnie z ust. 5 § 20 rozporządzenia w takiej samej wysokości. Sąd Wojewódzki nie rozważał sprawy z tego punktu widzenia, przyjął bowiem, że powodowi ze względu na warunki pracy przysługuje dodatek w wysokości 25% wynagrodzenia zasadniczego, odpowiednio do jego wysokości w poszczególnych okresach, co nie ma oparcia w ust. 5 § 20 rozporządzenia. Należało zatem ustalić, jakie wynagrodzenie mógłby otrzymać powód na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów. Tylko bowiem w ten sposób mogą być spełnione przesłanki określone w ust. 5 § 20 rozporządzenia z dnia 13.IX.1961 r.Na podstawie art. 381 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy z urzędu wziął pod uwagę naruszenie art. 117 § 3 k.c. powołanego przez Sąd Wojewódzki. Zgodnie z uchwałą siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1961 r. III PO 39/64 (OSNCP 1965, poz. 91) przepisy wprowadzające kodeks cywilny - przez pozostawienie w mocy dla stosunków pracy art. 105-117 przep. og. pr. cyw. z 1950 r. oraz art. 285 i 441-477 k.z. - utrzymują nadal dla tych stosunków zarówno przedawnienie, jak i prekluzję roszczeń majątkowych według zasad obowiązujących do dnia 1 stycznia 1965 r. W świetle tej zasady art. 117 § 3 k.c. nie ma zastosowania do roszczeń ze stosunków pracy. Niemniej jednak okoliczności sprawy uzasadniają zastosowanie - w zakresie podniesionego zarzutu przedawnienia - art. 5 k.c.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki władny będzie zobowiązać stronę pozwaną do przedstawienia będących w jej posiadaniu odpowiednich materiałów istotnych dla oceny, czy powodowi przysługuje dodatek i w jakiej kwocie - przy uwzględnieniu przedstawionej wyżej wykładni.