I PR 54/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Glabisz (sprawozdawca). Sędziowie: W. Formański, Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marii K. przeciwko Przemysłowemu Instytutowi Elektroniki w W. o odszkodowanie, na skutek rewizji pozwanego Instytutu od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 29 października 1965 r.,zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo uchylił i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowódka domagała się zasądzenia kwoty 8.820 zł z tytułu dodatku za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia w okresie od dnia 1.I.1964 r. do dnia 28.II.1965 r., tj. po 630 zł miesięcznie. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa. Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powódki 7.000 zł z %, a poza tym powództwo oddalił, przy czym nadał wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności co do kwoty 2.600 zł.Sąd Wojewódzki ustalił i zważył, że z dniem 1.I.1964 r. powódka została zaangażowana przez stronę pozwaną do pracy w pracowni na stanowisko inżyniera-chemika z wynagrodzeniem w kwocie 2.600 zł miesięcznie. Wobec posługiwania się i stykania z rtęcią pracownikom tejże pracowni przysługuje dodatek za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia.Pracownikom zatrudnionym w pracowni przed dniem 1.X.1961 r. wypłacane były dodatki za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia w wysokości 30% wynagrodzenia zasadniczego pobieranego przed dniem 1.X.1961 r., zatrudnionym zaś po tym dniu - w kwocie 150 zł miesięcznie. Strona pozwana również powódce wypłacała dodatek w kwocie 150 zł miesięcznie, opierając się na stanowisku wyrażonym przez departament Pracy i Płac Ministerstwa Przemysłu Ciężkiego.Przytoczone okoliczności faktyczne są między stronami bezsporne. Rozważenia zatem wymaga kwestia zasadności roszczeń powódki w świetle obowiązujących przepisów.W myśl § 20 ust. 1 rozporządzenia Rady Min. z dnia 13.IX.1961 r. w sprawie uposażenia pracowników instytutów naukowo-badawczych (Dz. U. Nr 43, poz. 226) "pracownikom naukowym inżynieryjno-technicznym i innym równorzędnym oraz robotnikom przysługują dodatki za pracę wykonywaną w warunkach szkodliwych dla zdrowia w wysokości do 25% uposażenia zasadniczego zależnie od stopnia szkodliwości i czasu przebywania w szkodliwych warunkach. Dodatek ten przy pełnym wymiarze czasu pracy nie może wynosić mniej niż 150 zł przy pierwszym stopniu szkodliwości, 250 zł przy drugim stopniu szkodliwości i 350 zł przy trzecim stopniu szkodliwości". W myśl zaś § 20 ust. 4 tegoż rozporządzenia "Szczegółowy wykaz prac, których wykonywanie stanowi podstawę do przyznania dodatku, wysokość tego dodatku w zależności od stopnia szkodliwości, minimum czasu pracy w warunkach szkodliwych oraz zasady wypłacenia dodatku ustalą właściwi ministrowie w porozumieniu z Przewodniczącym Komitetu Pracy i Płac, Ministrem Zdrowia i Opieki Społecznej oraz CRZZ". Wreszcie zgodnie z § 20 ust. 5 cyt. rozp. "do czasu wydania przepisów, o których mowa w ust. 4, dodatki za prace wykonywane w warunkach szkodliwych dla zdrowia wypłaca się w dotychczasowej wysokości kwotowej i na dotychczasowych zasadach".Minister Przemysłu Ciężkiego nie wydał dotychczas przepisów przewidzianych w powołanym § 20 ust. 4. W tych okolicznościach różnica między dodatkami wypłacanymi pracownikom na równorzędnych stanowiskach i przy takich samych kwalifikacjach wynosi nawet kilkaset zł w zależności tylko od tego, czy dany pracownik był zatrudniony przed, czy też po dniu 1.X.1961 r.Sąd Wojewódzki uznał, że brak przepisów wykonawczych do rozporządzenia nie może stanowić podstawy do wypłacania powódce najniższego dodatku przewidzianego w § 20 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13.IX.1961 r.Dodatek za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia stanowi nie tylko ekwiwalent za pracę niebezpieczną, lecz równocześnie jest częścią wynagrodzenia, które pracownik powinien wykorzystać na zwiększoną konsumpcję, co jest konieczne wówczas, gdy zdrowie jego jest narażone.Skoro więc powódka była zatrudniona przy stałej styczności z rtęcią, a nawet materiałami radioaktywnymi, to uzasadnione jest przyznanie jej maksymalnego dodatku, jaki przewidują postanowienia § 20 ust. 1, tzn. w wysokości 25% zasadniczego uposażenia. Brak natomiast podstawy do uwzględnienia dalszych pretensji powódki (tj. do wysokości 30% uposażenia), cytowane bowiem przepisy ustalają maksymalną wysokość dodatku na 25% uposażenia. Wypłacenie dodatku w wysokości 30% uposażenia odnosi się do niższych stawek wynagrodzenia obowiązujących przed 1.X.1961 r.Od tego wyroku pozwany Instytut wniósł rewizję, a powódka wniosek o jej oddalenie.Prokurator zawiadomiony przez Sąd Najwyższy na podstawie art. 59 k.p.c. złożył oświadczenie, że przepis § 20 ust. 5 rozporządzenia z dnia 10.IX.1961 r. należy zastosować odpowiednio również do pracowników zaangażowanych do instytutów naukowych po dniu 30.IX.1961 r., a nie tylko do pracowników zaangażowanych przed tą datą.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzuty pozwanego Instytutu, że Sąd Wojewódzki nie miał podstaw prawnych do przyznania powódce dodatku za prace wykonywane w warunkach szkodliwych dla zdrowia w wysokości 25% zasadniczego wynagrodzenia powódki w kwocie 2.600 zł, tzn. do zastosowania stawki maksymalnej określonej w § 20 ust. 1 cytowanego w motywach Sądu Wojewódzkiego rozporządzenia z dnia 13 września 1961 r. - są usprawiedliwione.Z drugiej jednak strony również wypłacanie powódce przez pozwany Instytut minimalnej stawki przewidzianej w § 20 ust. 1 (tzn. 150 zł) jest niezgodne z wyżej cytowanymi przepisami § 20 ust. 1-5 tegoż rozporządzenia. Z zestawienia przepisów ust. 1 § 20 z przepisami ust. 4 i 5 § 20 rozporządzenia z dnia 13.IX.1961 r. wynika bowiem wyraźnie, że stawki przewidziane w § 20 ust. 1 będą mogły być stosowane dopiero z chwilą wydania przez danego ministra w porozumieniu z Przewodniczącym Komitetu Pracy i Płac, Ministrem Zdrowia i Opieki Społecznego oraz CRZZ zarządzenia określającego wykaz prac, których wykonywanie stanowi podstawę do przyznania dodatku, i ustalającego zasady jego wypłacania.Brak jest podstaw do tego, aby sąd występował w roli prawodawcy i ustalał zasady, które mają ustalić zarządzenia przewidziane w ust. 1 § 20, zwłaszcza że w całokształcie przepisów § 20 ust. 1 do 5 nie można się dopatrzyć luki prawnej. Przepis § 20 ust. 5 określa bowiem wyraźnie sytuację prawną pracowników instytutów w zakresie prawa do dodatku za prace szkodliwe dla zdrowia i uciążliwe w okresie przejściowym, tzn. do chwili wydania przez dany resort zarządzenia przewidzianego w § 20 ust. 4. Przepis § 20 ust. 5 przewiduje mianowicie, że do czasu wydania przepisów, o których mowa w ust. 4, dodatki za prace wykonywane w warunkach szkodliwych dla zdrowia i uciążliwych wypłaca się w dotychczasowej wysokości kwotowej i na dotychczasowych zasadach. Przepis ten nie zawiera żadnej wzmianki, że odnosi się on tylko do pracowników zatrudnionych w instytutach już w dniu 1.X.1961 r. (§ 37 rozporządzenia), ani też taka konkluzja nie wynika z treści § 20 ust. 5. Przeciwnie, gdyby § 20 ust. 5 miał dotyczyć tylko dawnych pracowników, to wystarczyłoby określenie, że dodatek przysługuje w "dotychczasowej wysokości kwotowej", a dalsze wyrazy "i na dotychczasowych zasadach" byłyby zbędne. Dawny pracownik miał bowiem kwotowo ustaloną wysokość dodatku i w tej samej kwocie ma go nadal do chwili wydania zarządzenia przewidzianego w § 20 ust. 4 pobierać, a jeżeli nawet zatrudniony od dawna w danym instytucie pracownik zostałby przeniesiony po 1.X.1961 r. na inne stanowisko - np. ze stanowiska, na którym w myśl dotychczasowych przepisów (§ 9 rozp. Rady Ministrów z dn. 18.VI.1955 r. - Dz. U. Nr 24, poz. 150) nie miał prawa do dodatku, zostałby przeniesiony do pracy zaliczonej zgodnie z powyższym § 9 do pracy szkodliwej dla zdrowia - to sytuacja prawna takiego pracownika nie różni się w sposób zasadniczy od sytuacji nowego pracownika zaangażowanego po dniu 1.X.1961 r. do instytutu, i to do prac zaliczonych w myśl § 9 do prac szkodliwych dla zdrowia.Tak do jednego, jak i do drugiego pracownika do chwili wydania zarządzenia przewidzianego w § 20 ust. 4 stosuje się w takim wypadku zgodnie z wyraźnym w gruncie rzeczy brzmieniem przepisu § 20 ust. 5 dotychczasowe zasady. Przy stosowaniu tych zasad należy mieć na uwadze, że raz ustalona kwota nie ulega następnie podwyższeniu, skoro pracownicy zatrudnieni na danym stanowisku już w dniu 1.X.1961 r. otrzymują do chwili ukazania się zarządzenia przewidzianego w § 20 ust. 4 dodatek w tej samej kwocie, w jakiej pobierali go w chwili wejścia w życie nowych przepisów uposażeniowych, tzn. w dniu 30.IX.1961 r. Nie ma sprzeczności między przepisem § 35 rozporządzenia z dnia 13.IX.1961 r. przewidującym, że "w zakresie unormowanym rozporządzeniem tracą moc wszelkie przepisy dotychczasowe", a cytowanym wyżej przepisem § 20 ust. 5 tegoż rozporządzenia. Przepis § 20 ust. 5 stanowi natomiast wyjątek od zasady przewidzianej w § 35, skoro przewiduje wyraźnie, że w okresie przejściowym dodatek wypłaca się na dotychczasowych zasadach, przy czym dopóki w danym resorcie brak jest zarządzenia przewidzianego w § 20 ust. 4, to nie można uznać, że kwestia zasad wypłacania dodatku została unormowana, skoro zasady te mają być ustalone dopiero przewidzianymi zarządzeniami.Zrozumiałą jest rzeczą, że istnienia luki prawnej nie można domniemywać. W całokształcie przepisów § 20 ust. 1 do 5 nie można się dopatrzyć luki prawnej, skoro prawodawca w § 20 ust. 5 określił sytuację prawną pracowników instytutów w zakresie prawa do dodatku za prace wykonywane w warunkach szkodliwych dla zdrowia i uciążliwe w okresie przejściowym do chwili wydania zarządzeń przewidzianych w § 20 ust. 4; mają one zawierać nowy wykaz prac szkodliwych dla zdrowia oraz nowe zasady wypłacania dodatku, którego wysokość ma się mieścić w ogólnych ramach § 20 ust. 1 tzn. od 150 zł do 25% od uposażenia zasadniczego przewidzianego nowymi przepisami.Uznanie - wbrew treści przepisu § 20 ust. 5 - że w okresie przejściowym istnieje luka prawna co do uprawnień do dodatku wszelkich pracowników zaangażowanych do danego instytutu po dniu 1.X.1961 r. i stosowanie do nich jednej ze stawek z przepisu § 20 ust. 1, chociaż nie ukazało się jeszcze zarządzenie przewidziane w § 4, prowadzi do dowolności. Wyraża się ona w niniejszej sprawie w uznaniu przez stronę pozwaną, że należy skarżącej wypłacać minimalną stawkę 150 zł, a przez Sąd Wojewódzki, że należy wypłacać powódce maksymalną stawkę 650 zł, tzn. dodatek nawet wyższy, niż przysługuje zatrudnionym na takim samym stanowisku pracownikom zaangażowanym przed 1.X.1961 r., których dodatek obliczony został procentowo od dawnych uposażeń zasadniczych, znacznie (przeciętnie o około połowę) niższych od stawek wynagrodzenia zasadniczego przewidzianego rozporządzeniem z dnia 13.IX.1961 r. i nadal w tejże kwocie jest wypłacany.W szczególności luki prawnej nie można dopatrzyć się co do sytuacji prawnej tych zaangażowanych po dniu 1.X.1961 r. do danego instytutu naukowego pracowników, którzy - tak jak powódka - zaangażowani zostali do jednej z prac określonych w wydanych z upoważnienia § 9 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18.VI.1955 r. zarządzeniach zawierających wykaz prac szkodliwych dla zdrowia (§9 ust. 2).Nie można też uznać, jakoby ustalenie zgodnie z § 20 ust. 5 rozporządzenia z dnia 13.IX.1961 r. na dotychczasowych zasadach wysokości dodatku dla nowo zaangażowanych po dniu 30.IX.1961 r. pracowników do instytutów było z praktycznych, technicznych względów niemożliwe, albo nawet znacznie utrudnione.Z dotychczasowych, tzn. wydanych z upoważnienia § 9 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18.VI.1955 r. wykazów, wynika, czy dana praca zaliczana była do pracy szkodliwej dla zdrowia lub uciążliwej, jaki był stopień jej szkodliwości i jaki procentowo (od 10% do 30%) dodatek do uposażenia zasadniczego przewidzianego dla danego stanowiska pracy w przepisach obowiązujących przed dniem 1.X.1961 r. przysługiwał.Trudności interpretacyjne mogłyby powstać tylko w tych niewątpliwie stosunkowo nielicznych wypadkach, gdy danego rodzaju stanowiska pracy przed 1.X.1961 r. w ogóle nie było. Jest jednak rzeczą zrozumiałą, że niniejsze rozważania dotyczące rozstrzygnięcia konkretnej sprawy powódki nie obejmują tego rodzaju ewentualnych wypadków, skoro - co jest niesporne - stanowisko pracy powódki figuruje w wydanym z upoważnienia § 9 rozporządzenia z dnia 18.VI.1955 r. wykazie (por. załącznik nr 1 do zarządzenia nr 153 Ministra Przemysłu Maszynowego z dn. 21.XII.1956 r.) i zostało zaliczone do prac stosunkowo najbardziej szkodliwych dla zdrowia, uprawniających do pobierania dodatku w wysokości 30% uposażenia zasadniczego przewidzianego w przepisach dotychczasowych, tzn. w § 5 cytowanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18.VI.1955 r. Przepisy te przewidują określone stawki uposażenia zasadniczego, którego wysokość zależna jest przede wszystkim od wykształcenia, okresu posiadanej praktyki i wymiaru czasu pracy, z uwzględnieniem przepisów zarządzeń wydanych z upoważnienia § 5 ust. 5 tegoż rozporządzenia. Na przykład dla pracownika inżynieryjno-technicznego posiadającego wyższe wykształcenie i odpowiednią trzyletnią praktykę (§ 5 ust. 1 pkt 3) uposażenie zasadnicze zostało określone na kwotę 1.300-1.500 zł, czyli przeciętnie na 1.400 zł.Stosując zatem przepis § 20 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 13.IX.1961 r., pozwany Instytut powinien był w chwili zaangażowania powódki ustalić na zasadach przewidzianych w tym przepisie wysokość przypadającego jej dodatku za pracę wykonywaną w warunkach szkodliwych dla zdrowia. W aktach sprawy brak jest danych co do tego, czy i jak długą praktykę miała powódka w chwili zaangażowania do Instytutu. Jeżeliby np. po uzupełnieniu postępowania dowodowego w tym względzie okazało się, że spełniała ona np. warunki przewidziane w cytowanym § 5 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z dnia 18.VI.1955 r., to stosując odpowiednio zasady przewidziane w § 20 ust. 5 rozporządzenia z dnia 13.IX.1961 r., należałoby przyznać powódce dodatek w wysokości 420 zł, a więc 30% od przeciętnego przewidzianego w § 5 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z dnia 18.VI.1955 r. uposażenia zasadniczego w kwocie 1.400 zł. Ustalona w ten sposób kwota, dopóki powódka wykonuje lub wykonywać będzie tę samą pracę, nie podlega do chwili wydania zarządzenia przewidzianego w § 20 ust. 4 rozporządzenia z dnia 13.IX.1961 r. zmianie, gdyż z § 20 ust. 5 tegoż rozporządzenia wynika, że ustalony dodatek wypłaca się nadal w tej samej kwocie.Ustalony we wskazany wyżej sposób dla powódki dodatek odpowiada co do wysokości dodatkowo zatrudnionych na tym samym stanowisku i o podobnych kwalifikacjach pracowników zaangażowanych przed dniem 1.X.1961 r.W omówionych przepisach § 20 ust. od 1 do 5 cytowanego rozporządzenia z dnia 13.IX.1961 r. nie można dopatrzyć się intencji prawodawcy do zasadniczo odmiennego traktowania - w zakresie uprawnień do dodatku za prace szkodliwe dla zdrowia lub uciążliwe - pracowników zaangażowanych na dane stanowisko pracy przed dniem 1.X.1961 r. od pracowników zaangażowanych po tej dacie, co zresztą kolidowałoby z zasadą "każdemu według jego pracy".Z tych względów Sąd Najwyższy uznał za prawidłowy wniosek Prokuratora Generalnego, że przepis § 20 ust. 5 rozporządzenia z dnia 13.IX.1961 r. w sprawie uposażenia pracowników instytutów naukowo-badawczych należy odpowiednio stosować także do pracowników zatrudnionych w instytucie naukowym na danym stanowisku pracy po dniu 30.IX.1961 r., a nie tylko do pracowników instytutu naukowego zaangażowanych przed tą datą.