I PR 320/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Tyszka. Sędziowie: K. Piasecki (sprawozdawca), K. Falkowska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Ł. przeciwko Feliksowi T. o 70.000 zł, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla Województwa Warszawskiego z dnia 15 maja 1962 r., rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneW powództwie wytoczonym w dniu 15 kwietnia 1957 r. przeciwko Feliksowi T. Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" w Ł. żądała zasądzenia kwoty 25.000 zł z 8% od dnia wniesienia pozwu.Uzasadniając to żądanie, powód przytoczył, że pozwany od dnia 1 września 1954 r. był zatrudniony na stanowisku materialnie odpowiedzialnego sklepowego sklepu tekstylnego. Na tym stanowisku spowodował niedopuszczalny niedobór w wysokości 285.251,72 zł. Następnie pismem procesowym z dnia 19 maja 1959 r. powód wystąpił z dalszym żądaniem o zasądzenie jeszcze kwoty 45.000 zł wraz z odsetkami.Wyrokiem zaocznym z dnia 17 sierpnia 1959 r. Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo, zasądzając od pozwanego na rzecz powoda kwotę 70.000 zł wraz z odsetkami. Na skutek odrzucenia sprzeciwu pozwanego od tego wyroku, wyrok ten stał się prawomocny.Na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Podstawę prawną uchylenia wyroku zaocznego stanowiło uchybienie przepisowi art. 345 § 2 k.p.c.Wyrokiem z dnia 15 maja 1962 r. Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanego na rzecz powoda żądaną kwotę 70.000 zł z 8% od sumy 25.000 zł od dnia 15 kwietnia 1957 r. i od kwoty 45.000 zł od dnia 19 maja 1959 r.W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Wojewódzki powołał się na prawomocny wyrok skazujący pozwanego za przestępstwo określone w art. 286 § 1 k.k. Wysokość niedoboru Sąd Wojewódzki ustalił na podstawie opinii biegłego, który wyliczył niedobór w kwocie 210.413,86 zł. Wyliczenie to uznał Sąd za udokumentowane i za zgodne z opinią biegłego złożoną w sprawie karnej. Wobec wysokości niedoboru określonej przez biegłego, Sąd Wojewódzki uznał, że żądane przez powoda odszkodowanie w kwocie 70.000 zł nie jest wygórowane. Jako podstawę prawną odpowiedzialności pozwanego Sąd powołał przepis art. 239 k.z.Wyrok powyższy zaskarżył rewizją pozwany, żądając uchylenia tego wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania lub też zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając sprawę na skutek tej rewizji, miał na względzie, co następuje:1. Skarżący powołuje się na to, że uległo prekluzji roszczenie o zasądzenie kwoty 45.000 zł, z żądaniem bowiem zasądzenia tej kwoty Spółdzielnia wystąpiła po upływie rocznego terminu prekluzyjnego określonego w art. 473 k.z. Zdaniem skarżącego, Sąd nie może zasądzić ponad żądanie takich roszczeń, których dochodzenie w chwili orzekania było już wyłączone wskutek prekluzji, aczkolwiek w czasie wniesienia pozwu do Sądu roszczenia te nie podlegały jeszcze skutkom prekluzji.Zarzut naruszenia art. 473 k.z. ani poglądów powołanych dla jego uzasadnienia nie można uznać za uzasadnione.Przede wszystkim należy stwierdzić, że według art. 329 § 2 k.p.c. sąd ma prawo i obowiązek ("może") zasądzić ponad żądanie, gdy przedmiotem powództwa są roszczenia ze stosunku pracy. Roszczeniem takim jest roszczenie przeciwko pracownikowi o naprawienie szkody z tytułu manka towarowego lub kasowego, roszczenie takie bowiem wynika ze stosunku pracy, a podstawę jego stanowi niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy o pracę. Pojęcie "roszczenie ze stosunku pracy" jest użyte w art. 329 § 2 k.p.c. w tym samym znaczeniu, w jakim tym pojęciem posługuje się art. 301 k.p.c. Sąd Najwyższy, zajmując się wykładnią tego ostatniego przepisu w uchwale Całej Izby Cywilnej z dnia 10 marca 1955 r. I CO 8/55 (OSN 1956, zesz. I, poz. 1), sformułował zasadę prawną, według której "w szczególności art. 301 k.p.c. ma zastosowanie do powództwa o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania przez pozwanego pracownika umowy o pracę". Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, ze względu na identyczność interpretowanych pojęć w art. 301 i w art. 329 § 2 k.p.c., przyłącza się do argumentacji prawnej zawartej we wspomnianej uchwale i stwierdza jej przydatność również dla wykładni art. 329 § 2 k.p.c.Skoro więc dochodzone w sprawie niniejszej roszczenie jest roszczeniem ze stosunku pracy, to w sprawie niniejszej ma zastosowanie przepis art. 329 k.p.c. Z tym wiąże się jednak inna kwestia, a mianowicie to, czy można w tych warunkach mówić o sprekludowaniu się roszczenia o 45.000 zł, zgłoszonego po upływie terminu rocznego określonego w art. 473 k.p.c.Instytucja zasądzenia ponad żądanie w pewnych kategoriach spraw ściśle określonych przez kodeks postępowania cywilnego jest nową instytucją procesową. Do wykładni przepisów składających się na tę instytucję (art. 329 § 2 k.p.c.) nie mogą więc być stosowane zasady i teorie procesowe wykształcone na gruncie innego typu procesu, który nie zna instytucji zasądzenia ponad żądanie w sensie określonym w art. 329 § 2 k.p.c. Stosowanie tych zasad i teorii musiałoby prowadzić w istocie rzeczy do zniekształcenia tej nowej instytucji, właściwej w szerszym lub w węższym znaczeniu procesowi cywilnemu typu socjalistycznego, oraz do ograniczenia wszystkich istotnych konsekwencji procesowoprawnych i materialnoprawnych tej instytucji. Przepis art. 329 § 2 k.p.c. wprowadza normy przekształcające - w zakresie, którego dotyczy - istotę i strukturę procesu, wprowadzone jednak przez siebie zmiany normuje w sposób niezwykle zwięzły, nie dając wprost odpowiedzi na wiele podstawowych kwestii nasuwających się zarówno z punktu widzenia innych przepisów procesowych, jak i przepisów prawa materialnego. W każdym razie przepis ten nie rozstrzyga expressis verbis kwestii aktualnej w sprawie niniejszej, a mianowicie kwestii, czy biegnie termin prekluzyjny w stosunku do roszczeń nie objętych pierwotnym żądaniem pozwu, do których ma zastosowanie art. 329 § 2 k.p.c.Przy uwzględnieniu podkreślonej charakterystyki istoty instytucji zasądzenie ponad żądanie nasuwa się jako jedynie możliwa do przyjęcia taka wykładnia art. 329 § 2 k.p.c., zgodnie z którą w sprawie, gdzie ma zastosowanie ten przepis, termin prekluzyjny (w danym wypadku termin określony w art. 473 k.z.) - po wszczęciu procesu na skutek wniesienia pozwu nie obejmującego całości roszczeń zindywidualizowanych przytoczonym w pozwie stanem faktycznym - już nie biegnie w żadnym zakresie, a więc również i w takim zakresie, w jakim zachodzą przesłanki procesowe i materialnoprawne do zasądzenia ponad żądanie.Swoistość bowiem instytucji zasądzenia ponad żądanie na tym polega, że przesłanki zasądzenia ponad żądanie zostają z mocy ustawy spełnione już w chwili wniesienia pozwu i w tym momencie następuje ustalanie zakresu litispendencji, której ścisły zakres z istoty rzeczy zostanie w zasadzie określony ściśle dopiero w wyroku sądu I, a nawet II instancji, skoro strona może wnieść rewizję od wyroku nie zasądzającego ponad żądanie.Przyjęcie poglądu odmiennego oznaczałoby w istocie rzeczy ograniczenie zastosowania przepisu art. 329 § 2 k.p.c., czego nie uzasadnia ani istota wyrażonej w nim instytucji, ani żaden inny przepis prawa procesowego czy też prawa materialnego. Omawiany przepis stanowi przeciwieństwo zasady wyrażonej w art. 329 § 1 k.p.c. Prowadzi to również do wniosku, że tylko na gruncie zasady wyrażonej w art. 329 § 1 k.p.c. można przyjąć pogląd reprezentowany w rewizji, że roszczenie w części przekraczającej pierwotne żądanie zgłoszone w pozwie mogłoby być uważane za sprekludowane. Podstawę do takiego poglądu stanowi fakt, że w tym zakresie, w jakim nie nastąpiło przerwanie terminu prekluzyjnego, termin ten biegnie także w toku procesu. Gdyby więc w sprawie nie miał zastosowania przepis art. 329 § 2 k.p.c., to należałoby istotnie uznać, że roszczenie o 45.000 zł uległo prekluzji.W związku z dalszymi wywodami rewizji wymaga jeszcze zaznaczenia, że dokonanej w niniejszym wyroku wykładni art. 329 § 2 k.p.c. nie zmienia fakt, iż powód w toku procesu rozszerzył powództwo o kwotę 45.000 zł. W istocie rzeczy, w danym wypadku nie może być mowy o zmianie powództwa, stanowisko zaś powoda może być traktowane jedynie jako wystąpienie z twierdzeniem, że zachodzą podstawy do zasądzenia roszczeń w kwocie wyższej, niż to wynika z pierwotnego żądania zawartego w pozwie.Jednocześnie Sąd Najwyższy - w związku z sytuacją procesową, jaka powstała w sprawie niniejszej - uważa za niezbędne stwierdzić, że Sąd Wojewódzki w swoim wyroku, z naruszeniem art. 329 § 2 k.p.c., nie zajął się kwestią możliwości zasądzenia ponad żądanie jeszcze w szerszym zakresie, skoro powód już w pozwie wskazywał na fakt powstania szkody w kwocie kilkakrotnie wyższej od żądanej w pozwie i zasądzonej przez Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku. Skutków tej wadliwości Sąd Najwyższy w niniejszym postępowaniu nie może jednak naprawić wobec niezaskarżenia wyroku przez powoda z powołaniem się na uchybienie art. 329 § 2 k.p.c.2. Nie można również uznać za trafny poglądu prawnego wyrażonego przez skarżącego, że w razie prawomocnego skazania za przestępstwo określone w art. 286 § 1 k.k. sąd w postępowaniu cywilnym nie jest związany ustaleniami dokonanymi w wyroku karnym skazującym. Dla uzasadnienia tego poglądu skarżący powołuje się przy tym na uchwałę Całej Izby Cywilnej z dnia 26.X.1956 r. I CO 31/56 (OSN 1958, zesz. I, poz. 1).W związku z tym należy przede wszystkim stwierdzić, że wspomniana uchwała nie daje podstaw do reprezentowanego przez skarżącego poglądu. Odwołanie się do tej uchwały jest oczywistym przeoczeniem jej właściwej treści. W powyższej uchwale Sąd Najwyższy w ogóle nie zajmował się wykładnią art. 7 k.p.c., ograniczając się jedynie do zaznaczenia, że ani art. 6, ani art. 7 k.p.c. nie mogą stanowić podstawy do rozstrzygnięcia pytania prawnego, "czy okoliczność, że pracownik popełnił czyn wypełniający dyspozycję art. 286 § 1 lub 3 k.k., przesądza, że popełnił on tym samym czyn niedozwolony w rozumieniu przepisów kodeksu zobowiązań".Jednakże abstrahując od tej chybionej argumentacji, nie można również z innych przyczyn podzielić poglądu, że sąd w postępowaniu cywilnym nie jest związany ustaleniami prawomocnego wyroku skazującego co do istoty przestępstwa. Przeciwnie, z art. 7 k.p.c. wynika wprost odmienna zasada. Na skutek tego też Sąd Wojewódzki ustalenia prawomocnego wyroku dotyczącego pozwanego potraktował prawidłowo jako ustalenia, które składają się na stan faktyczny stanowiący podstawę wyrokowania.Pozwany został skazany za zaniedbanie polegające na tym, że nie sprawdzał ilości i jakości towarów dostarczonych do sklepu, udzielał kredytu klientom, przetrzymywał po kilka, a nawet kilkanaście dni gotówkę pochodzącą z utargu, nie prowadził dokumentacji sklepu oraz wprowadzał się w czasie pracy w stan nietrzeźwości, wskutek czego spowodował niedobór w kwocie 192.000 zł. Ustaleń tych skarżący nie może obecnie w żadnym stopniu podważać. Ustalenia te z punktu widzenia przepisu art. 239 k.z. wyłączają możliwość ekskulpacji pozwanego, skoro między jego zaniedbaniami a powstałą szkodą istnieje związek przyczynowy, natomiast taki związek przyczynowy nie istnieje między innymi okolicznościami powołanymi przez pozwanego w rewizji, a mianowicie, że miał ciężkie warunki pracy i że sklep znajdował się w starym drewnianym budynku, który był spróchniały.Skarżący nie wskazuje również, jakie okoliczności miałyby uzasadniać brak jego odpowiedzialności za zepsute towary oraz za to, że niektóre towary nie miały symboli. Skutki tego stanu rzeczy muszą obciążać pozwanego, gdyż do jego obowiązków należało niedopuszczenie do takiego stanu rzeczy. Wreszcie, w związku z zarzutem, że przecena towarów nie była dokonana prawidłowo, należy stwierdzić, że biegły Z. dokonał wyliczenia manka w wysokości 210.413,86 zł na podstawie analizy dokumentacji i wyliczeń znajdujących się w sprawie karnej, po skontrolowaniu remanentów i raportów okresowych z dowodami przychodowo-rozchodowymi i po uwzględnieniu zastrzeżeń różnicy cen, sporządzonych przez biegłego księgowego S.Skoro zatem nie ma uzasadnionych podstaw rewizyjnych ani podstaw, które z urzędu należy brać pod uwagę, rewizję pozwanego należało oddalić.