I PR 346/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Knap. Sędziowie: M. Krzyżanowska (sprawozdawca), W. Masewicz.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Skarbu Państwa - Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydział Finansowy w G. przeciwko Witoldowi R. o zapłatę na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 2 marca 1971 r.,zmienił zaskarżony wyrok w pkt I w ten sposób, że oprócz zasądzonych tym wyrokiem wartości dewizowych lub kwoty 54.358 zł 60 gr z odsetkami zobowiązał pozwanego dodatkowo do wydania stronie powodowej 42,10 dolarów w bonach PKO, a w razie niemożności wydania zasądził na rzecz powoda od pozwanego kwotę 1.031 zł 20 gr z 8% od dnia 1 lipca 1968 r.;oddalił w pozostałej części rewizję strony powodowej i w całości rewizję pozwanego.Uzasadnienie faktycznePowodowy Skarb Państwa po ostatecznym sprecyzowaniu żądania pozwu domagał się zobowiązania pozwanego do wydania 704 dolarów amerykańskich, 50 dolarów kanadyjskich, 2 funtów angielskich, 42,10 dolarów w bonach PKO lub - w razie niemożności ich wydania - zasądzenia od pozwanego ich równowartości, zasądzenia kwoty 19.600 zł z tytułu szkody poniesionej przez stronę powodową na skutek nierozpoznania przez pozwanego we właściwym czasie 8 spraw karnych skarbowych oraz zasądzenia kwoty 1000 zł z tytułu zagarnięcia przez pozwanego należności przekazanych na pokrycie grzywien. Po ograniczeniu powództwa kwota dochodzona pozwem wynosi 98.298 zł 20 gr.Sąd Wojewódzki zaskarżonym wyrokiem zobowiązał pozwanego do wydania powodowi 704 dolarów USA, 50 dolarów kanadyjskich i 2 funtów angielskich, a w razie niemożności ich wydania - do zapłacenia kwoty 54.358 zł 60 gr z 8% od dnia 1.VII.1968 r., zasądził kwotę 7.800 zł z odsetkami, oddalając powództwo w pozostałej części oraz umarzając postępowanie w części, w której strona powodowa cofnęła powództwo. Rozstrzygnięcie swe Sąd Wojewódzki oparł na następujących ustaleniach oraz wynikających z nich wnioskach:Pozwany w okresie od 1963 r. do 1967 r. był zatrudniony na stanowisku kierownika oddziału karnego skarbowego i zastępstwa sądowego w Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w G. Prawomocnym wyrokiem Sądu Powiatowego w Gdańsku z dnia 20.VI.1970 r. pozwany został uznany winnym zagarnięcia:a)704 dolarów USA wartości 16.896 zł, 50 dolarów kanadyjskich wartości 1.112 zł 50 gr, 2 funtów angielskich wartości 134 zł 30 gr oraz innych wartości dewizowych bliżej opisanych w sentencji orzeczenia,b)kwoty 10.440 zł przekazanej na pokrycie orzeczonych kar grzywien,c)kwoty 2.000 zł - w ten sposób, że w sprawie karnej skarbowej przeciwko Stanisławowi S. celowo sporządził i poświadczył za zgodność odpis orzeczenia skazującego na karę grzywny w kwocie 3.000 zł, podczas gdy oryginał tego orzeczenia opiewał na kwotę 1.000 zł grzywny i zwrot zabezpieczonych 52,10 dolarów USA w bonach towarowych PKO, zwracając Stanisławowi S. 10 dolarów w bonach i zatrzymując dla siebie 42,10 dolarów jako równoważnik kwoty 3.000 zł, z czego do kasy Wydziału Finansowego wpłacił tytułem grzywny 1.000 zł, a następnie, w celu ukrycia dokonanego przez siebie nadużycia, w pokwitowaniu odbioru bonów podrobił podpis Stanisława S.Kara przewidziana za te przestępstwa została pozwanemu darowana na podstawie amnestii.Tymże wyrokiem karnym ustalono, że pozwany w celu osiągnięcia korzyści majątkowej nie dopełnił ciążącego na nim obowiązku przekazania do wykonania wydanych przez siebie orzeczeń karnych skarbowych, skazujących na grzywny w łącznej wysokości 19.600 zł, wskutek czego orzeczone grzywny nie zostały ściągnięte i uległy umorzeniu na mocy amnestii z 1964 r. W tej części postępowanie karne zostało umorzone na podstawie amnestii.Opierając się na tym wyroku, Sąd Wojewódzki uznał odpowiedzialność pozwanego za przytoczone w tym wyroku wartości dewizowe zagarnięte przez pozwanego i zasądził z tego tytułu od pozwanego kwotę 54.358 zł 60 gr. Sąd Wojewódzki na podstawie art. 361 § 2 k.c. przyjął, że wartości dewizowe należy przeliczyć według relacji 72 zł za 1 dolar USA, ustalonej przez Bank Polska Kasa Opieki, i według tej relacji ocenił szkodę Skarbu Państwa.Sąd Wojewódzki uznał ponadto, że pozwany obowiązany jest do zapłacenia stronie powodowej kwoty 1.000 zł, uznanej przez pozwanego, a stanowiącej resztę przypisanej pozwanemu przez Sąd karny w wyroku skazującym kwoty 10.440 zł. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego należy też obciążyć pozwanego kwotą 2.000 zł, przypisaną pozwanemu w wyroku skazującym w związku z przerobieniem przez pozwanego w odpisie orzeczenia skazującego Stanisława S. kwoty 1.000 zł na kwotę 3.000 zł i zatrzymaniem przez pozwanego 42,10 dolarów w bonach PKO oraz wpłaceniem przez tegoż pozwanego do kasy strony powodowej kwoty 1.000 zł. Sąd Wojewódzki podniósł, że żądanie strony powodowej w zakresie wydania 42,10 dolarów w bonach towarowych PKO lub zapłaty ich równowartości jest niesłuszne, ponieważ bony te miały być zwrócone Stanisławowi S.W zakresie żądania zasądzenia od pozwanego kwoty 19.600 zł z tytułu szkody poniesionej przez Skarb Państwa na skutek nieściągnięcia przez pozwanego we właściwym czasie należności przypadających z tytułu zapadłych orzeczeń, skazujących dłużników na karę grzywny, Sąd Wojewódzki na podstawie zebranego materiału, a w szczególności zeznań przesłuchanych świadków, ustalił, że poniesiona z tego tytułu szkoda Skarbu Państwa wynosi kwotę 4.800 zł. Dlatego z tego tytułu żądanie ulega - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - oddaleniu, ponieważ z uwagi na ciężkie położenie materialne dłużników, od których przypadły powyższe grzywny, lub inne okoliczności przytoczone w uzasadnieniu wyroku grzywny te i tak nie zostałyby ściągnięte na rzecz Skarbu Państwa.Wyrok ten zaskarżyły obie strony. Powodowy Skarb Państwa zaskarżył wyrok w części oddalającej powództwo co do wydania powodowi 42,10 dolarów w bonach PKO lub w razie niemożności wydania - zasądzenia kwoty 3.031 zł 20 gr oraz w części oddalającej żądanie zasądzenia dalszej kwoty 21.271 zł 40 gr z ustawowymi odsetkami od dnia 1.VII.1968 r. Pozwany zaskarża wyrok w części zasądzającej powództwo ponad kwotę 21.142 zł 80 gr z ustawowymi odsetkami od dnia 20.VI.1970 r. Skarżący wnoszą o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania lub o zmianę tego wyroku zgodnie z wnioskami skarżących.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżący Skarb Państwa zarzuca, że Sąd Wojewódzki z naruszeniem art. 405 k.c. zasądził równowartość kwot dolarowych według relacji PKO, tj. 72 zł za jeden dolar USA, gdy tymczasem powinien był zasądzić według relacji 100 zł za jeden dolar USA. Skarżący podnosi, że pozwany sprzedał dolary na czarnym rynku i że wobec tego jego wzbogacenie kształtuje się w granicach 100 zł za jeden dolar USA.Zarzut ten należy uznać za nieuzasadniony. Jak bowiem wynika z akt sprawy karnej Sądu Powiatowego w Gdańsku, pozwany sprzedawał dolary za towary w PKO, a więc według relacji 72 zł za dolar USA. Tym samym więc Sąd Wojewódzki prawidłowo określił równowartość dolarów według relacji 72 zł za jeden dolar USA, gdyż w takich granicach kształtowało się wzbogacenie pozwanego.Nie można też zgodzić się z zarzutem pozwanego, że Sąd Wojewódzki, zasądzając równowartość dolarów USA według relacji 72 zł za jeden dolar, a nie według relacji 24 zł, naruszył przepis art. 11 k.p.c., ponieważ sąd karny, uznając pozwanego winnym zaboru wspomnianych wartości dewizowych, określił ich wartość według relacji 24 zł za jeden dolar USA. Skarżący ma rację, gdy twierdzi, że w ramach art. 11 k.p.c. sąd w postępowaniu cywilnym jest związany ustaleniami prawomocnego wyroku skazującego w zakresie określenia przez sąd karny wysokości zaboru lub przywłaszczenia mienia, ponieważ w takiej sytuacji wysokość szkody staje się jednym z elementów przedmiotowych istoty przestępstwa, ustalonych przez sąd karny w sentencji wyroku skazującego. Takie stanowisko zajmuje jednolita w tym przedmiocie judykatura Sądu Najwyższego (orz. SN z dnia 13.IX.1957 r. 2 CR 711/57, OSPiKA 1958, poz. 230). Z przytoczonego orzecznictwa wynika, że sąd cywilny wiążą ustalenia prawomocnego wyroku skazującego w zakresie ustalenia przez sąd karny wysokości szkody w razie skazania za zabór mienia lub jego przywłaszczenie. Tym samym Sąd cywilny związany był w niniejszej sprawie ustaleniami prawomocnego wyroku skazującego w zakresie określenia w sentencji wyroku ilości zagarniętych przez pozwanego wartości dewizowych. Wskazanie bowiem w sentencji wyroku skazującego ilości przywłaszczonych dewiz stanowi jeden z przedmiotowych elementów czynu przestępnego pozwanego. Nie oznacza to jednak związania sądu cywilnego stanowiskiem sądu karnego, zajętym w sentencji skazującego wyroku, a dotyczącym relacji, według jakiej należy przeliczać wspomniane zagarnięte wartości dewizowe. Wskazana bowiem w sentencji wyroku skazującego relacja przeliczeniowa nie stanowi przedmiotowego elementu czynu przestępnego, ponieważ powyższa przesłanka nie należy do istoty przestępstwa.Prawidłowa zatem wykładnia przepisu art. 11 k.p.c. prowadzi do wniosku, że związanie sądu cywilnego ustaleniami prawomocnego wyroku skazującego dotyczy jedynie ustalonej w sentencji tego wyroku ilości zagarniętych lub przywłaszczonych dewiz, natomiast nie ma charakteru wiążącego dla sądu cywilnego zawarta w sentencji wyroku skazującego wzmianka określająca relację, według jakiej dewizy należy przeliczyć.Również nieuzasadniony jest zarzut pozwanego, że brak było podstaw do zasądzenia od niego kwoty 4.800 zł z tytułu szkody poniesionej przez Skarb Państwa na skutek braku wyegzekwowania z winy pozwanego kwoty 4.800 zł, należnej Skarbowi Państwa na podstawie prawomocnych orzeczeń skazujących dłużników na grzywny, ponieważ na wyegzekwowanie tych należności i tak nie pozwalała ustawa amnestyjna. Wbrew zarzutom skarżącego Sąd Wojewódzki prawidłowo ustalił, że gdyby nie opieszałość pozwanego w doręczeniu dłużnikom orzeczeń skazujących ich na grzywny, grzywny te w wysokości 4.800 zł wpłynęłyby na rachunek Skarbu Państwa jeszcze przed wejściem w życie ustawy amnestyjnej. Za szkodę więc z tego tytułu poniesioną przez Skarb Państwa musi ponieść odpowiedzialność pozwany (art. 415 k.c.).Zgodzić się natomiast trzeba z zarzutem Skarbu Państwa, który kwestionuje rozstrzygnięcie Sądu Wojewódzkiego oddalające żądanie strony powodowej w przedmiocie zobowiązania pozwanego do wydania powodowemu Skarbowi Państwa 42,10 dolarów w bonach PKO lub - w razie niemożności ich wydania - zasądzenia od pozwanego ich równowartości. W tym przedmiocie nie można się zgodzić ze stanowiskiem zaskarżonego wyroku, że skoro wspomniane bony powinny być zwrócone Stanisławowi S. na podstawie prawomocnego orzeczenia, to poszkodowany nie jest Skarb Państwa, lecz Stanisław S.Zaskarżony bowiem wyrok pomija tę istotną okoliczność, że obowiązek wydania Stanisławowi S. wspomnianych bonów nadal obciąża Skarb Państwa, w związku z czym na pozwanym ciąży z mocy art. 415 k.c. obowiązek wyrównania szkody wynikającej stąd dla Skarbu Państwa - przez wydanie wspomnianych bonów dolarowych lub ich równowartości.Ponieważ w zasądzonej przez Sąd Wojewódzki kwocie 7.800 zł mieści się również kwota 2.000 zł, przypadająca z tytułu "transakcji" pozwanego ze Stanisławem S., przeto jako równowartość bonów PKO należało zasądzić tylko kwotę 1.031 zł 20 gr z dochodzonej z tego tytułu przez powodowy Skarb Państwa sumy 3.031 zł 20 gr.W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 i art. 387 k.p.c. orzekł jak w sentencji.